Венесуэланинг Зулия штатидаги Маракаибо кўлида нефть қазиб олиш, 2023 йил 15 ноябрь

Венесуэла президенти Николас Мадурони қўлга олиш бўйича ноёб операциядан сўнг, Дональд Трамп мамлакат ҳокимиятидан АҚШ компанияларини маҳаллий нефть бозорига киритишни талаб қилди. Бу босим натижа берадими-йўқми — ҳозирча номаълум. Бироқ инвесторлар Вашингтон таҳдидларининг самарасига ишонаётгани аниқ: сўнгги кунларда АҚШнинг йирик нефть корпорациялари акциялари қимматлашмоқда.

Ғарб технологияларидан узоқ йиллар давомида узилиб қолган, изоляция шароитида таназзулга учраган соҳани АҚШ компанияларининг қайтиши, ҳақиқатан ҳам, қайта жонлантириши мумкин. Аммо бу тез рўй бермайди: Венесуэла саноати улкан инвестициялар ва фақат кейинги ўн йилликда юзага келиши мумкин бўлган қулай ташқи конъюнктурага муҳтож. Қуйида АҚШ манфаати нимада экани, улар қандай тўсиқларга дуч келиши ва нима учун минтақада АҚШ таъсирининг кучайиши Хитой ҳамда Россияга зарар келтириши мумкинлиги ҳақида сўз юритилади.

АҚШ манфаати нимада?

Трампнинг янги сиёсий «очиқсўзлиги»ни инкор этиб бўлмайди. Мадуро ағдарилганидан дарҳол у «бошсиз қолган» Венесуэлага бўлган асосий қизиқишини очиқ айтди:

«Биз йирик америкалик нефть компаниялари <…> Венесуэла нефть инфратузилмасини тиклаш учун миллиардлаб доллар сарфлашини ва ўз мамлакатимиз учун пул ишлаб топишини режалаштиряпмиз».

The Economist журнали қайд этишича, бу баёнот Вашингтон учун «ширин қасос таъми»га эга. АҚШ компанияларининг Венесуэла нефть саноатидаги иштироки бир асрдан ортиқ тарихга эга: айрим даврларда улар бозорда деярли монополияга эга бўлган, айрим пайтларда эса маҳаллий ҳукумат протекционизмининг асосий қурбонига айланган.

Сўнгги катта зарбани эса ҳозирги режимнинг «асосчиси» Уго Чавес берган: 2007 йилда ўз корхоналарида назоратни миллий PDVSA концернига беришга рози бўлмаган АҚШ ва бошқа ғарб давлатлари инвесторларининг активлари экспроприация қилинган. Кейинги қарийб 20 йил ичида Венесуэла АҚШ ва халқаро судларда умумий қиймати 60 миллиард долларга яқин бўлган компенсация даъволарига дуч келди. Трамп эса тезкор операциядан икки ҳафта олдин Каракас кескинлашувнинг олдини олиш учун «АҚШдан ўғирланган барча нефть, ер ва бошқа активларни зудлик билан қайтариши керак», деб очиқ айтган эди.

Катта улуш — аммо катта тўсиқлар билан

Бу ерда гап ҳақиқатан ҳам улкан улуш ҳақида кетяпти. Аммо Трамп айтган натижага эришиш учун жиддий саъй-ҳаракат керак. Илғор технологиялардан деярли тўлиқ узилиш, инвестициялар етишмаслиги ва самарасиз «миллий» бошқарув Венесуэла нефть саноатини таназзулга олиб келди.

Бугун мамлакатда кунига тахминан 1 миллион баррель нефть қазиб олинади — бу жаҳон таклифининг атиги 1 фоизи. Бу кўрсаткич 2000 йиллар охиридаги даражадан қарийб учдан икки қисмга кам. Мутахассислар фикрича, ҳажмни ҳеч бўлмаганда ўша даражага қайтариш Венесуэла ва хорижий инвесторларни бирдек бойитиши мумкин. Чунки имконият улкан: ҳозирги кам ҳажмга қарамай, мамлакат дунёдаги энг катта разведка қилинган нефть захираларига — 300 миллиард баррелдан ортиқ, яъни жаҳон захираларининг бешдан бир қисмига эга.

Бу захираларни ўзлаштиришдан энг кўп манфаатдор томон — АҚШ нефтьни қайта ишлаш заводлари. Улар Венесуэлага хос бўлган оғир ва олтингугуртли нефтьга ихтисослашган. Ҳозир бу заводлар асосан Канада нефти билан ишлаяпти, аммо Трамп бошлаган савдо уруши туфайли у ердан етказиб беришлар ҳам доимий хавф остида.

Қисқа муддатда ўсиш эмас, пасайиш ҳам мумкин

Венесуэла нефть саноатини тўлиқ тиклаш, эҳтимол, йиллар талаб қилади. Яқин истиқболда эса қазиб олиш ҳажми ҳатто камайиши мумкин — бу ҳам қисман Трамп сиёсати оқибати.

Декабрь ойидан бери АҚШ Венесуэла нефтини санкция остидаги танкерларда экспорт қилишни блоклаб келмоқда. Натижада ташқи етказиб бериш кескин қисқарди, денгизда тўхтаб турган танкерлардаги нефть ҳажми эса кўп йиллик максимумга етди. Мадуро ағдарилганидан кейин юкланган ўнлаб танкерлар блокадани бузиб чиқишга уринди, аммо бу тизимли ечим бўла олмайди.

Ички бозорда эса нафтанинг (қуюқ нефтьни ташиш учун зарур бўлган, асосан Россиядан импорт қилинадиган қўшимча) танқислиги юзага келди. Агар бу шартлар сақланиб қолса, The Economist баҳолашича, қазиб олиш кунига 700 минг баррелдан ҳам пастга тушиб кетиши мумкин.

Қачон тикланиши мумкин?

Санкциялар ва блокада бекор қилинса, ҳажм камида бир неча ой ичида тиклана бошлаши мумкин. Kpler прогнозларига кўра, мавжуд инфратузилма тўғри таъмирланса, 2026 йил охирига бориб қазиб олиш 1,2 миллион баррельга етиши мумкин. Аммо бу ҳам жаҳон миқёсида паст кўрсаткич бўлиб қолади (масалан, Ливия кунига тахминан 1,4 миллион баррель қазиб олади).

Барқарор ўсиш эса фақат инвестициялар ва ишчи кучи етишмаслигини бартараф этиш, шунингдек, жаҳон бозорида талаб ўсиши орқали мумкин, деб таъкидлайди The Economist.

Инвестициялар

Rystad Energy ҳисоб-китобларига кўра, 15 йил олдинги қазиб олиш даражасига қайтиш учун Венесуэлага 110 миллиард доллар сармоя керак. Бу АҚШнинг барча йирик нефть компаниялари 2024 йилда қидирув ва қазиб олишга йўналтирган маблағидан икки баравар кўп. Трамп кескин сиёсат орқали уларни сармояни оширишга мажбур қиламан, деб умид қиляпти. Аммо бу умид ўзини оқлайдими — номаълум.

Мадуро ағдарилган пайтда мамлакатда санкциялардан истисно сифатида фақат битта АҚШ компанияси — Chevron ишлаб турган, у кунига тахминан 200 минг баррель нефть экспорт қилган. Қолган компаниялар учун хавфлар сақланиб қолмоқда: Каракасда сиёсий вазият қачон барқарорлашиши ва келгуси АҚШ маъмурияти Трамп сиёсатини давом эттирадими-йўқми — очиқ масала. Унинг ўзи эса нефть компанияларини шоширмоқда: Politico манбаларига кўра, Оқ уй компенсация тўловларини Венесуэлага янги сармоялар билан қайтиш шартига боғлаб қўйган.

Ишчи кучи — сармоялардан кейинги иккинчи катта тўсиқ. Сўнгги йилларда мамлакатни ўн минглаб малакали мутахассислар: муҳандислардан тортиб геологларгача тарк этган. Соҳани қайта тиклаш учун бошқарувни тубдан ислоҳ қилиш ва кадрлар танқислигини бартараф этиш керак бўлади. Миллий PDVSA эса 70 минг кишилик штатига қарамай, самарасиз бошқаруви билан ажралиб туради; сўнгги йилларда қарорлар бозор эмас, ҳарбий-сиёсий раҳбарият томонидан қабул қилинган.

Хитой ва Россия учун оқибатлар

Трамп маъмурияти Ғарбий яримшарда ўз таъсирини очиқ даъво билан кучайтиргач, Хитой ва Россия манфаатлари учун хавф ошди. Аввало, Хитой — Венесуэла нефтининг асосий харидори. 2025 йилда у ердан келган импорт Хитой истеъмолининг 4 фоизини ташкил этган. Венесуэла нефти санкция дисконтлари туфайли арзон, шунингдек, қурилиш ҳамда йўлсозлик учун муҳим.

Bloombergʼга кўра, бу нефтьни айниқса Хитойнинг мустақил НПЗлари қадрлайди. Ҳозирча Пекин учун зарба танкерлардаги захиралар ҳисобидан юмшатилмоқда: Kpler маълумотларига кўра, Хитой ва Малайзия соҳилларида 82 миллион баррель нефть тўхтаб турибди, унинг чорак қисми Венесуэла нефти.

Хитой компаниялари Sinopec ва CNPC, шунингдек, Россиянинг «Росзарубежнефть» компанияси ҳам Венесуэлада катта захираларга эга конларда ишлаш ҳуқуқига эга. Morgan Stanley таҳлилчиларига кўра, ўрта муддатда қазиб олиш ўсиши эҳтимоли бор. Аммо Россия учун асосий хавф активларни йўқотиш эмас, балки нефть нархларининг глобал пасайиши бўлиши мумкин. Бу РФ бюджетига қўшимча босим ўтказади.

Шу билан бирга, Венесуэла нефть саноатининг тикланиши — йилларга чўзиладиган, кафолатсиз жараён. Ҳозирча эса бозорлар Каракас ва Вашингтондан келаётган баёнотларга хотиржам муносабатда: нефть нархларида кескин қулаши кузатилмади.