XIV-XV асрлар чорраҳасида, Ўрта Осиёнинг марказида Темурийлар даври юлдузлар туркуми каби чарақлаб, Шарқни “Иккинчи Ренессанс даври”нинг ёрқин нури билан ёритди. Ушбу ҳодиса нафақат санъат ва илм-фаннинг гуллаб-яшнаши, ҳайратланарли меъморчилик дурдоналари ва нафис шеърият даври эмас, балки мустаҳкам ҳуқуқ пойдеворига асосланган доно давлат қурилиши даври ҳам эди. Ҳар бир юлдузнинг ўзига хос нури билан порлаган осмон каби Темурийлар даври ҳам дунёга давлат ва ҳуқуқ ривожига беқиёс ҳисса қўшган буюк шахслар галактикасини кўрсатди.

Қудратли салтанат асосчиси Aмир Темур нафақат саркарда, балки қонун ижодкори ҳам эди. У яратган ҳуқуқ ўлкада тартиб ва барқарорликни таъминлади. Жангчи шоир Мирзо Бобур ўзга юртда темурийлар анъаналарини янги шароитларга мослаштирди. Инсонпарварлик овози, ғоялари ҳуқуқий тафаккурда ўз ифодасини топган Aлишер Навоий жамиятнинг маданий-маънавий ҳаёти ривожига катта ҳисса қўшди. Ниҳоят, олим ва ҳукмдор Мирзо Улуғбек илм-фан ҳамда таълим ривожи учун қонуннинг аҳамиятини очиб берди.

Тилга олинган ушбу сиймоларнинг ҳар бири ўз даврида ўзгача порладилар, лекин улар ўз даврида ёниб сўнган юлдузлар эмас, балки ҳамон бизни ҳақиқат ва адолат излашга ундовчи юлдузлар туркумини яратдилар.

Aмир Темур ўз салтанатини нафақат моҳир темирчи каби қиличнинг қирраси, балки ипак каби қонунларнинг иплари билан ҳам мустаҳкамлади. Унинг “Тузуклари” давлатнинг тамал тошига айланди, қатъият мослашувчанлик билан уйғун тарзда давлат ҳудудида тартиб-интизомнинг устуворлигини таъминлади.

Амир Темур “Тузуклари”да давлатни идора қилиш тадбирлари, кенгашлар, вазирлар ва амирларни жой-жойига қўйиш, сипоҳ ва бошқалар хусусида алоҳида тўхталиб ўтган. У ҳамма нарсага ўта муҳим масала сифатида қараган.

Амир Темур яратган қонунлар худди қуёш нурларидек ҳаётнинг барча жабҳаларини қамраб олди: қўшин темир интизомга бўйсунди, маъмурият аниқ ва хатоларсиз ишлади, қонун ҳимоясида савдо ривожланди, суд ишлари адолатни таъминлади. Ушбу қонунлар халқ тинчлиги ва фаровонлигини ҳимоя қилувчи кўринмас посбонлар каби эди.

“Темур тузуклари” адолатга интилди. У ўз фуқароларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилди, мансабдор шахслар ва ҳарбийларнинг ўзбошимчаликларини чеклади, ҳокимиятни суиистеъмол қилишнинг олдини олди. Шундай қилиб, ҳуқуқ Темур қудратини мустаҳкамлаш, унинг фуқаролари ўртасида ҳурмат ва ишонч уйғотишнинг кучли қуролига айланди. Амир Темур кучли ва барқарор давлат барпо этишни ўзининг олий мақсади этиб белгилади. Унинг учун қонун фақат назорат воситаси эмас, балки идеалга – ҳокимият ва адолат ёнма-ён юрадиган давлатга эришиш йўли эди.

Хулоса қилиб айтганда, “Темур тузуклари” ҳуқуқнинг давлат қурилишида куч ва адолатни уйғунлаштирувчи, жамиятда тотувлик яратувчи восита бўла олишига ёрқин мисол бўлди.

Aмир Темур меросхўри Мирзо Бобур нафақат назм гулларини, балки қонун боғини ҳам авайлаб, унга ғамхўрлик қилувчи боғбон каби эди. Унинг қўлида қалам ва қилич уйғунлашиб, ижод даҳоси ва ҳуқуқий ишончнинг кўзгусига айланган асарлар яратди.

Унинг машҳур мемуари “Бобурнома” унинг ҳаёти ва фаолияти ҳақида ҳикоя қилиш баробарида ўша даврдаги ҳуқуқий маданиятни ҳам очиб беради. Ҳар бир сатр худди кўзгудек аждодларимиздан мерос адолат фалсафасини акс эттиради. Унда Бобур аждодлардан мерос бўлиб қолган ҳуқуқий анъаналарни ўз олдида турган янги шароит ва вазифаларга қандай мослаб, ривожлантирганини баён қилади.

Бобур ўзга юртда Темурийлар салтанатига асос солганида унинг олдида жуда қийин вазифа турган эди: турли маданият ва анъаналарга бой янги мамлакатда темурий қонунларини қандай қўллаш керак? Ҳиндистон, мураккаб нақш каби, эҳтиёткорлик билан ёндашиш ва мослашиш қобилиятини талаб қиларди. Бобур тажрибали мусаввир каби қўлига мўйқалам олиб, эски қонунларга янги чизиқлар чиза бошлади. У адолат ва тенгликнинг асосий тамойилларини сақлаб қолди, лекин уларга маҳаллий рангдаги сояларни қўшиб, қонунларни янги одамларга яқинроқ ва тушунарли қилди.

Шундай қилиб, Ҳиндистонда Темурийлар салтанати унинг раҳбарлигида гуллаб-яшнади, мамлакат бирлик ва аҳиллик намунасига айланди. Бобур ҳуқуқ нафақат жиноятчиларни жазоловчи қилич, балки турли халқларни бир-бирига боғловчи ип эканлигини исботлади.

Aлишер Навоий ўз даврининг виждони, адолат ва инсонпарварлик ғоялари билан ҳамоҳанг янграган овоз эди. Унинг сўзлари қанот каби ҳуқуқий нормаларни янги чўққиларга кўтарди, инсонийлик, меҳр-оқибат нурига тўлдирди.

Хондамирнинг ёзишича Навоий элдан ҳоли бўлганда: “Катта қудрат эгаси бўлган Соҳибқирон (Ҳусайн Бойқаро)дан ўзига нисбатан бўлган иноят ва меҳрибончиликларнинг кундан-кунга ортиб бораётганини кўрганида хилват бир жойга борар, бошяланг бўлиб, муборак бошининг тепасидан бироз тупроқ сочар ва нафис танасига қарата шундай дерди: “Бу дунёдаги юқори мансаб ва мартабалар ҳеч қандай куч ва эътиборга эга эмас. Ҳеч қачон бу мансаб ва мартабаларга етишганингдан манманлик ва кибрга берилиб кетмагин. Ўзингни йўлдаги бир тупроқ билиб, имкони борича фақирлар ва мискинларнинг эҳтиёжларини қондириш ва уларга ёрдам беришга ҳаракат қилгин”.

Навоийнинг инсонийлик, адолат ҳақидаги ғоялари асарларининг ҳар бир сатрига сингиб кетган. Унинг шеърияти соф манба каби ҳуқуқ соҳасини суғорди, уларга янгича ҳаёт ва мазмун бағишлади. Унинг шеърларида келиб чиқиши ва жамиятдаги мавқеидан қатъи назар, ҳар бир инсоннинг қадр-қимматини ҳурмат қилишга, меҳр-мурувватга даъватлар янграйди. Ушбу ғояларнинг акс-садоси секин-аста ҳуқуқий тамойилларнинг бир қисмига айланиб, инсонпарвар ва адолатли ҳуқуқий тизимнинг асосини ташкил этди.

Навоийнинг ҳуқуқий маданиятни юксалтиришга қўшган ҳиссаси ҳақидаги мақтовни ортиқча баҳо деб бўлмайди. Унинг чуқур ахлоқий мазмунга бой асарлари нафақат эстетик завқ, балки эзгулик ва адолат тамойиллари асосида жамият қуришга интилганлар учун ҳам ҳаракат йўналиши бўлиб хизмат қилди. У кишиларда жамият олдидаги масъулият туйғуси ҳақида сўз очиб, қонун нафақат ҳокимият, балки жамиятнинг барча аъзолари манфаати учун ҳам хизмат қилиши кераклигини баён қилди.

Шундай қилиб, Aлишер Навоий оддий шоир эмас, балки ҳуқуқий маданият тупроғига сўзи уруғдек сепилган мутафаккирга айланди ва унинг ижоди бугунги кунда ҳам ўз мевасини бериб келмоқда.

Ҳукмдор ва файласуф Мирзо Улуғбек қонунни шунчаки бошқарув воситаси эмас, балки билимнинг чексиз уфқларини очиб берувчи имконият деб билган. Унинг учун юлдузлар билан қопланган фалак инсон билимининг чексиз чуқурлигининг рамзи эди, унга фақат доно қонунлар асосида эришиш мумкин эди.

Унинг қонунлари олис юлдузлар нуридек ўлкадаги олим ва тадқиқотчиларнинг йўлини ёритди. Ушбу қонунлар ҳимояси остида олимлар таъқиб ва чекловлардан қўрқмасдан ўз тадқиқотларини олиб боришлари мумкин эди. Улуғбек унумдор тупроқда илдиз отган дарахт каби илм-фаннинг ўсиши ва ривожланиши учун шароит яратди.

Улуғбекнинг ҳуқуқий актлари нафақат фикр эркинлигини, балки илмий лойиҳаларни моддий қўллаб-қувватлашни ҳам кафолатлаган. Унинг Самарқанддаги машҳур расадхонаси ўша даврнинг даҳоларини жалб қиладиган марказга айланди. Бу ерда қонун ҳимояси остида олимлар ўзларининг кузатишлари ва ҳисоб-китобларини олиб боришлари, Коинот сирларини очиб беришлари мумкин эди.

Бироқ, Улуғбек фожиаси ҳокимият, қонун ва илм-фан ўртасидаги мувозанат нақадар мўрт бўлишини эслатиб туради. Унинг бевақт ўлими, ҳатто энг маърифатли ҳукмдор ҳам тушунмовчилик ва қаршиликка дуч келиши мумкинлигини кўрсатади. Aммо унинг мероси фикр ва илмий изланиш эркинлигини ҳимоя қилиш муҳимлигини ифодалайди.

Шундай қилиб, Улуғбек авлодлар хотирасида нафақат ҳукмдор, балки қонунлари инсониятга янги билим уфқларини очишга хизмат қилган илм-фан ҳимоячиси сифатида ҳам сақланиб қолди.

Темурийлар даври куч, ҳуқуқ ва маданият уйғунлигидаги симфонияни яратган давр бўлиб, унинг оҳанги асрлар оша бизгача етиб келмоқда. Ўша даврдаги давлат ва ҳуқуқ тизими қонун кучи ҳамда маданият тараққиёти ўртасидаги мутаносибликнинг аҳамиятини чуқур англаш асосида қурилган.

Донолик ва фаросат эгаси бўлган ҳукмдор қонунда нафақат бошқарув, балки маданиятни қўллаб-қувватлаш ва ривожлантириш воситасини ҳам кўрди. Ўша даврда яратилган ҳуқуқий меъёрлар тартиб ва барқарорликни таъминлабгина қолмай, санъат, фан ва таълимнинг гуллаб-яшнашига ҳам хизмат қилди. Маданият, ўз навбатида, ҳуқуқ тизимини бойитиб, унга инсонпарварлик ва маънавий қадриятларни киритди.

Замонавий давлат бошқаруви учун темурийлар мероси ҳамон долзарблигича қолмоқда. Қонун кучи ва маданият тараққиёти ўртасидаги мутаносиблик масаласи ўз аҳамиятини йўқотмаган. Кучли ва адолатли ҳуқуқий тизим маданият гуллаб-яшнаши, илм-фан ва санъат равнақ топиши учун шароит яратишга ёрдам бериши керак. Фақат шундай симбиозда жамиятнинг ҳақиқий тараққиёти ва фаровонлигига эришиш мумкин.

Темурийлар қолдирган меросдан донишмандлик асосида яратилган ҳокимият ҳаётнинг турли жабҳаларида уйғун тарзда мавжуд бўлишлик учун шароит яратишга қодир эканлигини ўрганишимиз мумкин. Яъни ҳуқуқ маданиятни ҳимоя қилиши ва қўллаб-қувватлаши, маданият эса, ўз ўрнида, ҳуқуқни бойитиши ва юқорига олиб чиқишини англашимиз зарур.

Темурийлар мероси ёруғ машъала каби авлоддан-авлодга ўтиб, келажак сари йўлни ёритиб келмоқда. Aсрлар муқаддам ёнган ушбу машъала ўчмас аланга бўлиб, қалбларимизни, онгимизни илитмоқда. Унинг нури қонун ва маданият зиёси, бир-бири билан чамбарчас боғлиқ ҳолда бизни тараққиёт ва ҳамжиҳатликка етаклайди.

Марказий Осиёдаги “Иккинчи Ренессанс даври” нафақат минтақа тарихида, балки жаҳон маданиятида ҳам чуқур из қолдирди. Бу давлатнинг қудрати нафақат ҳарбий қудратда, балки ҳуқуқ ва маданият қадрини кўра оладиган ҳукмдорларнинг донолигида эканлигини кўрсатди. Темурийлар тажрибасининг долзарблиги шундаки, унинг сабоқлари ҳар бир инсон ўз салоҳиятини рўёбга чиқариш имкониятига эга бўлган адолатли ва фаровон жамият қуришга ёрдам беради.

Бугун юлдузларда ўтмишнинг буюк сиймолари – Aмир Темур, Мирзо Бобур, Aлишер Навоий ва Мирзо Улуғбеклар кўз олдимизда намоён бўлади. Уларнинг мероси бизни илҳомлантиришда давом этиб, тараққиёт йўли куч, адолат ва нафосат уйғунлиги асосида эканини эслатиб туради. Бизни янги марралар ва кашфиётлар сари етакловчи ушбу нур ҳеч қачон сўнмасин.

Адолат, инсонпарварлик, билимга интилиш тамойиллари Янги Ўзбекистоннинг замонавий тараққиёти асосини ташкил этади ва “Учинчи Ренессанс” йўлида етакчи юлдуздир.

Бугунги кунда Ўзбекистонда ҳуқуқий давлат ва халқаро ҳуқуқ нормаларига таяниб, демократик институтларни мустаҳкамлаш, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, гендер тенглиги ва фуқаролик жамиятини ривожлантиришга қаратилган ислоҳотлар фаол давом эттирилмоқда. Очиқлик, инновациялар ва халқаро ҳамкорликка содиқлик ушбу янги Уйғониш даврининг асосий элементлари ҳисобланади. Таълим, илм-фан ва технологияни ривожлантириш, бунёдкорлик ва маданий ранг-барангликни қўллаб-қувватлаш – мақсадларимизга эришиш ва фаровон келажак қуриш муҳим заминдир.

Шу ўринда Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, Учинчи Ренессанс пойдеворини яратиш ғояси сўнги йилларда онгу шууримизга чуқур сингиб, бунда ҳар биримиздан шижоат ва ғайрат талаб этилмоқда. Янги Ўзбекистоннинг бугунги ва эртанги бунёдкорлари эса айнан ёшлар тимсолида намоён бўлмоқда. Шу боис ҳам деярли ҳар кун ёшларга оид бирор ижобий янгилик, меъёрий ҳужжат ёки лойиҳага дуч келамиз. Бу марра баланд олингани, провард мақсадимиз йўлида бугун куч-ғайратимизни тўлақонли сафарбар этишга тайёрлигимиз нишонасидир.

Саидмурод САТТАРОВ, Давлат сиёсати ва бошқаруви академияси декани,

Мансур ЮНУС, Давлат сиёсати ва бошқаруви академияси доценти.