XIV-XV asrlar chorrahasida, Oʻrta Osiyoning markazida Temuriylar davri yulduzlar turkumi kabi charaqlab, Sharqni “Ikkinchi Renessans davri”ning yorqin nuri bilan yoritdi. Ushbu hodisa nafaqat sanʼat va ilm-fanning gullab-yashnashi, hayratlanarli meʼmorchilik durdonalari va nafis sheʼriyat davri emas, balki mustahkam huquq poydevoriga asoslangan dono davlat qurilishi davri ham edi. Har bir yulduzning oʻziga xos nuri bilan porlagan osmon kabi Temuriylar davri ham dunyoga davlat va huquq rivojiga beqiyos hissa qoʻshgan buyuk shaxslar galaktikasini koʻrsatdi.

Qudratli saltanat asoschisi Amir Temur nafaqat sarkarda, balki qonun ijodkori ham edi. U yaratgan huquq oʻlkada tartib va barqarorlikni taʼminladi. Jangchi shoir Mirzo Bobur oʻzga yurtda temuriylar anʼanalarini yangi sharoitlarga moslashtirdi. Insonparvarlik ovozi, gʻoyalari huquqiy tafakkurda oʻz ifodasini topgan Alisher Navoiy jamiyatning madaniy-maʼnaviy hayoti rivojiga katta hissa qoʻshdi. Nihoyat, olim va hukmdor Mirzo Ulugʻbek ilm-fan hamda taʼlim rivoji uchun qonunning ahamiyatini ochib berdi.

Tilga olingan ushbu siymolarning har biri oʻz davrida oʻzgacha porladilar, lekin ular oʻz davrida yonib soʻngan yulduzlar emas, balki hamon bizni haqiqat va adolat izlashga undovchi yulduzlar turkumini yaratdilar.

Amir Temur oʻz saltanatini nafaqat mohir temirchi kabi qilichning qirrasi, balki ipak kabi qonunlarning iplari bilan ham mustahkamladi. Uning “Tuzuklari” davlatning tamal toshiga aylandi, qatʼiyat moslashuvchanlik bilan uygʻun tarzda davlat hududida tartib-intizomning ustuvorligini taʼminladi.

Amir Temur “Tuzuklari”da davlatni idora qilish tadbirlari, kengashlar, vazirlar va amirlarni joy-joyiga qoʻyish, sipoh va boshqalar xususida alohida toʻxtalib oʻtgan. U hamma narsaga oʻta muhim masala sifatida qaragan.

Amir Temur yaratgan qonunlar xuddi quyosh nurlaridek hayotning barcha jabhalarini qamrab oldi: qoʻshin temir intizomga boʻysundi, maʼmuriyat aniq va xatolarsiz ishladi, qonun himoyasida savdo rivojlandi, sud ishlari adolatni taʼminladi. Ushbu qonunlar xalq tinchligi va farovonligini himoya qiluvchi koʻrinmas posbonlar kabi edi.

“Temur tuzuklari” adolatga intildi. U oʻz fuqarolarining huquqlarini himoya qildi, mansabdor shaxslar va harbiylarning oʻzboshimchaliklarini chekladi, hokimiyatni suiisteʼmol qilishning oldini oldi. Shunday qilib, huquq Temur qudratini mustahkamlash, uning fuqarolari oʻrtasida hurmat va ishonch uygʻotishning kuchli quroliga aylandi. Amir Temur kuchli va barqaror davlat barpo etishni oʻzining oliy maqsadi etib belgiladi. Uning uchun qonun faqat nazorat vositasi emas, balki idealga – hokimiyat va adolat yonma-yon yuradigan davlatga erishish yoʻli edi.

Xulosa qilib aytganda, “Temur tuzuklari” huquqning davlat qurilishida kuch va adolatni uygʻunlashtiruvchi, jamiyatda totuvlik yaratuvchi vosita boʻla olishiga yorqin misol boʻldi.

Amir Temur merosxoʻri Mirzo Bobur nafaqat nazm gullarini, balki qonun bogʻini ham avaylab, unga gʻamxoʻrlik qiluvchi bogʻbon kabi edi. Uning qoʻlida qalam va qilich uygʻunlashib, ijod dahosi va huquqiy ishonchning koʻzgusiga aylangan asarlar yaratdi.

Uning mashhur memuari “Boburnoma” uning hayoti va faoliyati haqida hikoya qilish barobarida oʻsha davrdagi huquqiy madaniyatni ham ochib beradi. Har bir satr xuddi koʻzgudek ajdodlarimizdan meros adolat falsafasini aks ettiradi. Unda Bobur ajdodlardan meros boʻlib qolgan huquqiy anʼanalarni oʻz oldida turgan yangi sharoit va vazifalarga qanday moslab, rivojlantirganini bayon qiladi.

Bobur oʻzga yurtda Temuriylar saltanatiga asos solganida uning oldida juda qiyin vazifa turgan edi: turli madaniyat va anʼanalarga boy yangi mamlakatda temuriy qonunlarini qanday qoʻllash kerak? Hindiston, murakkab naqsh kabi, ehtiyotkorlik bilan yondashish va moslashish qobiliyatini talab qilardi. Bobur tajribali musavvir kabi qoʻliga moʻyqalam olib, eski qonunlarga yangi chiziqlar chiza boshladi. U adolat va tenglikning asosiy tamoyillarini saqlab qoldi, lekin ularga mahalliy rangdagi soyalarni qoʻshib, qonunlarni yangi odamlarga yaqinroq va tushunarli qildi.

Shunday qilib, Hindistonda Temuriylar saltanati uning rahbarligida gullab-yashnadi, mamlakat birlik va ahillik namunasiga aylandi. Bobur huquq nafaqat jinoyatchilarni jazolovchi qilich, balki turli xalqlarni bir-biriga bogʻlovchi ip ekanligini isbotladi.

Alisher Navoiy oʻz davrining vijdoni, adolat va insonparvarlik gʻoyalari bilan hamohang yangragan ovoz edi. Uning soʻzlari qanot kabi huquqiy normalarni yangi choʻqqilarga koʻtardi, insoniylik, mehr-oqibat nuriga toʻldirdi.

Xondamirning yozishicha Navoiy eldan holi boʻlganda: “Katta qudrat egasi boʻlgan Sohibqiron (Husayn Boyqaro)dan oʻziga nisbatan boʻlgan inoyat va mehribonchiliklarning kundan-kunga ortib borayotganini koʻrganida xilvat bir joyga borar, boshyalang boʻlib, muborak boshining tepasidan biroz tuproq sochar va nafis tanasiga qarata shunday derdi: “Bu dunyodagi yuqori mansab va martabalar hech qanday kuch va eʼtiborga ega emas. Hech qachon bu mansab va martabalarga yetishganingdan manmanlik va kibrga berilib ketmagin. Oʻzingni yoʻldagi bir tuproq bilib, imkoni boricha faqirlar va miskinlarning ehtiyojlarini qondirish va ularga yordam berishga harakat qilgin”.

Navoiyning insoniylik, adolat haqidagi gʻoyalari asarlarining har bir satriga singib ketgan. Uning sheʼriyati sof manba kabi huquq sohasini sugʻordi, ularga yangicha hayot va mazmun bagʻishladi. Uning sheʼrlarida kelib chiqishi va jamiyatdagi mavqeidan qatʼi nazar, har bir insonning qadr-qimmatini hurmat qilishga, mehr-muruvvatga daʼvatlar yangraydi. Ushbu gʻoyalarning aks-sadosi sekin-asta huquqiy tamoyillarning bir qismiga aylanib, insonparvar va adolatli huquqiy tizimning asosini tashkil etdi.

Navoiyning huquqiy madaniyatni yuksaltirishga qoʻshgan hissasi haqidagi maqtovni ortiqcha baho deb boʻlmaydi. Uning chuqur axloqiy mazmunga boy asarlari nafaqat estetik zavq, balki ezgulik va adolat tamoyillari asosida jamiyat qurishga intilganlar uchun ham harakat yoʻnalishi boʻlib xizmat qildi. U kishilarda jamiyat oldidagi masʼuliyat tuygʻusi haqida soʻz ochib, qonun nafaqat hokimiyat, balki jamiyatning barcha aʼzolari manfaati uchun ham xizmat qilishi kerakligini bayon qildi.

Shunday qilib, Alisher Navoiy oddiy shoir emas, balki huquqiy madaniyat tuprogʻiga soʻzi urugʻdek sepilgan mutafakkirga aylandi va uning ijodi bugungi kunda ham oʻz mevasini berib kelmoqda.

Hukmdor va faylasuf Mirzo Ulugʻbek qonunni shunchaki boshqaruv vositasi emas, balki bilimning cheksiz ufqlarini ochib beruvchi imkoniyat deb bilgan. Uning uchun yulduzlar bilan qoplangan falak inson bilimining cheksiz chuqurligining ramzi edi, unga faqat dono qonunlar asosida erishish mumkin edi.

Uning qonunlari olis yulduzlar nuridek oʻlkadagi olim va tadqiqotchilarning yoʻlini yoritdi. Ushbu qonunlar himoyasi ostida olimlar taʼqib va cheklovlardan qoʻrqmasdan oʻz tadqiqotlarini olib borishlari mumkin edi. Ulugʻbek unumdor tuproqda ildiz otgan daraxt kabi ilm-fanning oʻsishi va rivojlanishi uchun sharoit yaratdi.

Ulugʻbekning huquqiy aktlari nafaqat fikr erkinligini, balki ilmiy loyihalarni moddiy qoʻllab-quvvatlashni ham kafolatlagan. Uning Samarqanddagi mashhur rasadxonasi oʻsha davrning daholarini jalb qiladigan markazga aylandi. Bu yerda qonun himoyasi ostida olimlar oʻzlarining kuzatishlari va hisob-kitoblarini olib borishlari, Koinot sirlarini ochib berishlari mumkin edi.

Biroq, Ulugʻbek fojiasi hokimiyat, qonun va ilm-fan oʻrtasidagi muvozanat naqadar moʻrt boʻlishini eslatib turadi. Uning bevaqt oʻlimi, hatto eng maʼrifatli hukmdor ham tushunmovchilik va qarshilikka duch kelishi mumkinligini koʻrsatadi. Ammo uning merosi fikr va ilmiy izlanish erkinligini himoya qilish muhimligini ifodalaydi.

Shunday qilib, Ulugʻbek avlodlar xotirasida nafaqat hukmdor, balki qonunlari insoniyatga yangi bilim ufqlarini ochishga xizmat qilgan ilm-fan himoyachisi sifatida ham saqlanib qoldi.

Temuriylar davri kuch, huquq va madaniyat uygʻunligidagi simfoniyani yaratgan davr boʻlib, uning ohangi asrlar osha bizgacha yetib kelmoqda. Oʻsha davrdagi davlat va huquq tizimi qonun kuchi hamda madaniyat taraqqiyoti oʻrtasidagi mutanosiblikning ahamiyatini chuqur anglash asosida qurilgan.

Donolik va farosat egasi boʻlgan hukmdor qonunda nafaqat boshqaruv, balki madaniyatni qoʻllab-quvvatlash va rivojlantirish vositasini ham koʻrdi. Oʻsha davrda yaratilgan huquqiy meʼyorlar tartib va barqarorlikni taʼminlabgina qolmay, sanʼat, fan va taʼlimning gullab-yashnashiga ham xizmat qildi. Madaniyat, oʻz navbatida, huquq tizimini boyitib, unga insonparvarlik va maʼnaviy qadriyatlarni kiritdi.

Zamonaviy davlat boshqaruvi uchun temuriylar merosi hamon dolzarbligicha qolmoqda. Qonun kuchi va madaniyat taraqqiyoti oʻrtasidagi mutanosiblik masalasi oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Kuchli va adolatli huquqiy tizim madaniyat gullab-yashnashi, ilm-fan va sanʼat ravnaq topishi uchun sharoit yaratishga yordam berishi kerak. Faqat shunday simbiozda jamiyatning haqiqiy taraqqiyoti va farovonligiga erishish mumkin.

Temuriylar qoldirgan merosdan donishmandlik asosida yaratilgan hokimiyat hayotning turli jabhalarida uygʻun tarzda mavjud boʻlishlik uchun sharoit yaratishga qodir ekanligini oʻrganishimiz mumkin. Yaʼni huquq madaniyatni himoya qilishi va qoʻllab-quvvatlashi, madaniyat esa, oʻz oʻrnida, huquqni boyitishi va yuqoriga olib chiqishini anglashimiz zarur.

Temuriylar merosi yorugʻ mashʼala kabi avloddan-avlodga oʻtib, kelajak sari yoʻlni yoritib kelmoqda. Asrlar muqaddam yongan ushbu mashʼala oʻchmas alanga boʻlib, qalblarimizni, ongimizni ilitmoqda. Uning nuri qonun va madaniyat ziyosi, bir-biri bilan chambarchas bogʻliq holda bizni taraqqiyot va hamjihatlikka yetaklaydi.

Markaziy Osiyodagi “Ikkinchi Renessans davri” nafaqat mintaqa tarixida, balki jahon madaniyatida ham chuqur iz qoldirdi. Bu davlatning qudrati nafaqat harbiy qudratda, balki huquq va madaniyat qadrini koʻra oladigan hukmdorlarning donoligida ekanligini koʻrsatdi. Temuriylar tajribasining dolzarbligi shundaki, uning saboqlari har bir inson oʻz salohiyatini roʻyobga chiqarish imkoniyatiga ega boʻlgan adolatli va farovon jamiyat qurishga yordam beradi.

Bugun yulduzlarda oʻtmishning buyuk siymolari – Amir Temur, Mirzo Bobur, Alisher Navoiy va Mirzo Ulugʻbeklar koʻz oldimizda namoyon boʻladi. Ularning merosi bizni ilhomlantirishda davom etib, taraqqiyot yoʻli kuch, adolat va nafosat uygʻunligi asosida ekanini eslatib turadi. Bizni yangi marralar va kashfiyotlar sari yetaklovchi ushbu nur hech qachon soʻnmasin.

Adolat, insonparvarlik, bilimga intilish tamoyillari Yangi Oʻzbekistonning zamonaviy taraqqiyoti asosini tashkil etadi va “Uchinchi Renessans” yoʻlida yetakchi yulduzdir.

Bugungi kunda Oʻzbekistonda huquqiy davlat va xalqaro huquq normalariga tayanib, demokratik institutlarni mustahkamlash, inson huquqlarini himoya qilish, gender tengligi va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga qaratilgan islohotlar faol davom ettirilmoqda. Ochiqlik, innovatsiyalar va xalqaro hamkorlikka sodiqlik ushbu yangi Uygʻonish davrining asosiy elementlari hisoblanadi. Taʼlim, ilm-fan va texnologiyani rivojlantirish, bunyodkorlik va madaniy rang-baranglikni qoʻllab-quvvatlash – maqsadlarimizga erishish va farovon kelajak qurish muhim zamindir.

Shu oʻrinda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev taʼkidlaganidek, Uchinchi Renessans poydevorini yaratish gʻoyasi soʻngi yillarda ongu shuurimizga chuqur singib, bunda har birimizdan shijoat va gʻayrat talab etilmoqda. Yangi Oʻzbekistonning bugungi va ertangi bunyodkorlari esa aynan yoshlar timsolida namoyon boʻlmoqda. Shu bois ham deyarli har kun yoshlarga oid biror ijobiy yangilik, meʼyoriy hujjat yoki loyihaga duch kelamiz. Bu marra baland olingani, provard maqsadimiz yoʻlida bugun kuch-gʻayratimizni toʻlaqonli safarbar etishga tayyorligimiz nishonasidir.

Saidmurod SATTAROV, Davlat siyosati va boshqaruvi akademiyasi dekani,

Mansur YUNUS, Davlat siyosati va boshqaruvi akademiyasi dotsenti.