Hozirgi kunda oltin narxining kutilmagan keskin arzonlashi va “JP Morgan” bankining ushbu qimmatbaho metall narxi yil yakuniga qadar 6 300 dollarga koʻtarilishi haqidagi prognozlari global moliya bozorida turli muhokamalarni keltirib chiqarmoqda.

Eʼtiborli jihati shundaki, bank oʻz prognozlarini eʼlon qilgan bir paytda, bozor mutlaqo teskari reaksiya koʻrsatdi. Jumladan, oltin narxi bor-yoʻgʻi bir necha kun ichida 5 594 dollarlik tarixiy choʻqqidan 4 677 dollargacha quladi. Ushbu qisqa muddatli pasayish koʻpchilikda xavotir va tushunmovchilik uygʻotgan boʻlsada, tajribali iqtisodchilar buni uzoq muddatli oʻsish oldidan kuzatiladigan holat deb hisoblamoqda.

Ushbu maqolada qimmatbaho metallar narxining koʻtarilishi bilan bogʻliq yuqorida keltirilgan prognozlar qanchalik asosli ekani hamda nima uchun joriy pasayish aslida oʻsish uchun poydevor boʻlishi mumkinligini tahlil qilib koʻramiz.

Birinchidan, oltin narxining nima sababdan pasayishini iqtisodiyotdagi “haqiqiy daromad” tushunchasi orqali anglash mumkin. Iqtisodchi Lourens Sammersning fikricha, oltin va AQSH davlat qimmatli qogʻozlari oʻrtasida doimiy raqobat mavjud.

Oddiyroq aytganda, oltin shunchaki seyfda yotadigan boylik boʻlib, u oʻz-oʻzidan koʻpaymaydi. Davlat qimmatli qogʻozlari esa oʻz egasiga kafolatlangan foiz toʻlaydi. Agar banklarda foiz stavkalari koʻtarilsa yoki uzoq vaqt yuqori saqlanib qolsa, investorlar oʻz oltinini ushlab turgandan koʻra, uni sotib, foiz keltiradigan obligatsiyalarga almashtirishni maʼqul koʻradi. Bu jarayon iqtisodiy tilda bu “alternativ xarajat” deb ataladi.

Ikkinchidan, oltin narxining tushishini “likvidlik qopqoni” orqali tushunish osonroq. Tasavvur qiling, yirik investitsiya fondlari faqat oltin emas, balki aksiya va boshqa qogʻozlarni ham ushlab turadi. Bozorlarda umumiy qulash boshlanganda, bu fondlarning aksiyalari keskin qadrsizlanadi va ulardan zudlik bilan qarzlarini yopish talab qilinadi. Bunday vaziyatda fondlar eng koʻp foydada turgan va bozorda sotish eng oson boʻlgan aktivi — oltinni ommaviy sotishga majbur boʻladi. Yaʼni, oltin oʻzi yomon boʻlib qolgani uchun emas, balki boshqa sohalardagi zararlarni qoplash va naqd pul topish uchun “qurbon qilinadi”. Iqtisodchi ekspert Nuriel Rubinining taʼkidlashicha, inqirozning eng choʻqqisida hamma narsa birdek sotiladi, chunki hamma naqd pul topishga intiladi. Bu jarayon vaqtinchalik boʻlib, fondlar oʻz muammolarini hal qilib boʻlgach, bozorda oltin kamayadi va narx yana koʻtarilishni boshlaydi. Shuning uchun ham bu qulashni mutaxassislar uzoq muddatli oʻsish oldidan “tozalanish”, deb atashmoqda.

Uchinchidan, tahlilchilar oltin va kumush narxlarida kuzatilayotgan hozirgi pasayishni markaziy banklar tomonidan amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar bilan izohlab, bu holatni vaqtinchalik, deb hisoblamoqda. “JP Morgan” banki tahlilchilari oʻz prognozlarini davlatlarning siyosiy qarorlari va global iqtisodiy siyosat bilan bogʻlagan.

Jahon oltin kengashi maʼlumotlariga koʻra, global geosiyosiy taranglik va dollarning siyosiy qurolga aylantirilishi, yaʼni sanksiyalar vositasi sifatida ishlatilishi koʻplab davlatlarni xavfsizlik choralarini koʻrishga majbur qilyapti. Davlatlar oʻz zaxiralarini dollardan tozalab, koʻproq oltinga oʻtkazishga harakat qilmoqda. Markaziy banklar “pasayishda sotib olish” strategiyasi asosida ish tutadi. Jumladan, narx tushishi bilan ular katta hajmdagi oltinni arzonroqqa yigʻib olishni boshlaydi. Bu esa narxning yanada pastga shoʻngʻishiga yoʻl qoʻymaydi va uni kutilayotgan 6 300 dollarlik uzoq muddatli oʻsish yoʻliga qaytaradi.

Toʻrtinchidan, yana bir muhim asos sifatida oltin va kumush narxlari oʻrtasidagi nisbatning buzilishini koʻrsatish mumkin. Iqtisodiy qoidaga koʻra, kumush sanoatda juda koʻp ishlatilgani uchun u iqtisodiyotning umumiy holatiga qattiq bogʻlangan boʻladi. Yaʼni, iqtisodiyot yomonlashsa, zavodlar ishi sekinlashadi va kumushga boʻlgan talab pasayadi. Kumushning oltindan koʻra tezroq arzonlashishi, yaʼni 121 dollardan 79 dollargacha tushib ketishi bozorda katta iqtisodiy pasayish xavfi borligidan dalolat beradi.

Kumush kabi sanoat metallari uchun talab kamayishi xavotirli boʻlishi mumkin, biroq, oltin butunlay boshqacha tabiatga ega. U moliya tizimidagi nosozliklar va xavotirlar hisobiga “oziqlanadi”, yaʼni tizim qanchalik yomonlashsa, oltin shunchalik qadrlanadi.

Aytish joizki, moliya bozori hech qachon kafolatlangan natijalarni bermaydi. “JP Morgan” kabi yirik banklarning optimistik prognozlari qanchalik asosli boʻlmasin, kutilmagan siyosiy oʻzgarishlar yoki iqtisodiy kutilmalar yangi burilishlar yasashi mumkin.

Shu sababli, oltinni investitsiya obyekti sifatida koʻrayotganlar joriy holatni “sakrash oldidan nafas rostlash” sifatida baholash yoki uzoq muddatli pasayish boshlanishi deb talqin qilishda ehtiyotkor boʻlishlari lozim. Bu har bir investorning oʻz tahlili va tavakkaliga bogʻliq qaror hisoblanadi.

Hamidov Eʼzozbek tayyorladi.