Ҳозирги кунда олтин нархининг кутилмаган кескин арзонлаши ва «JP Morgan» банкининг ушбу қимматбаҳо металл нархи йил якунига қадар 6 300 долларга кўтарилиши ҳақидаги прогнозлари глобал молия бозорида турли муҳокамаларни келтириб чиқармоқда.

Эътиборли жиҳати шундаки, банк ўз прогнозларини эълон қилган бир пайтда, бозор мутлақо тескари реакция кўрсатди. Жумладан, олтин нархи бор-йўғи бир неча кун ичида 5 594 долларлик тарихий чўққидан 4 677 долларгача қулади. Ушбу қисқа муддатли пасайиш кўпчиликда хавотир ва тушунмовчилик уйғотган бўлсада, тажрибали иқтисодчилар буни узоқ муддатли ўсиш олдидан кузатиладиган ҳолат деб ҳисобламоқда.

Ушбу мақолада қимматбаҳо металлар нархининг кўтарилиши билан боғлиқ юқорида келтирилган прогнозлар қанчалик асосли экани ҳамда нима учун жорий пасайиш аслида ўсиш учун пойдевор бўлиши мумкинлигини таҳлил қилиб кўрамиз.

Биринчидан, олтин нархининг нима сабабдан пасайишини иқтисодиётдаги «ҳақиқий даромад» тушунчаси орқали англаш мумкин. Иқтисодчи Лоуренс Саммерснинг фикрича, олтин ва АҚШ давлат қимматли қоғозлари ўртасида доимий рақобат мавжуд.

Оддийроқ айтганда, олтин шунчаки сейфда ётадиган бойлик бўлиб, у ўз-ўзидан кўпаймайди. Давлат қимматли қоғозлари эса ўз эгасига кафолатланган фоиз тўлайди. Агар банкларда фоиз ставкалари кўтарилса ёки узоқ вақт юқори сақланиб қолса, инвесторлар ўз олтинини ушлаб тургандан кўра, уни сотиб, фоиз келтирадиган облигацияларга алмаштиришни маъқул кўради. Бу жараён иқтисодий тилда бу «альтернатив харажат» деб аталади.

Иккинчидан, олтин нархининг тушишини «ликвидлик қопқони» орқали тушуниш осонроқ. Тасаввур қилинг, йирик инвестиция фондлари фақат олтин эмас, балки акция ва бошқа қоғозларни ҳам ушлаб туради. Бозорларда умумий қулаш бошланганда, бу фондларнинг акциялари кескин қадрсизланади ва улардан зудлик билан қарзларини ёпиш талаб қилинади. Бундай вазиятда фондлар энг кўп фойдада турган ва бозорда сотиш энг осон бўлган активи — олтинни оммавий сотишга мажбур бўлади. Яъни, олтин ўзи ёмон бўлиб қолгани учун эмас, балки бошқа соҳалардаги зарарларни қоплаш ва нақд пул топиш учун «қурбон қилинади». Иқтисодчи эксперт Нуриэль Рубинининг таъкидлашича, инқирознинг энг чўққисида ҳамма нарса бирдек сотилади, чунки ҳамма нақд пул топишга интилади. Бу жараён вақтинчалик бўлиб, фондлар ўз муаммоларини ҳал қилиб бўлгач, бозорда олтин камаяди ва нарх яна кўтарилишни бошлайди. Шунинг учун ҳам бу қулашни мутахассислар узоқ муддатли ўсиш олдидан «тозаланиш», деб аташмоқда.

Учинчидан, таҳлилчилар олтин ва кумуш нархларида кузатилаётган ҳозирги пасайишни марказий банклар томонидан амалга оширилаётган чора-тадбирлар билан изоҳлаб, бу ҳолатни вақтинчалик, деб ҳисобламоқда. «JP Morgan» банки таҳлилчилари ўз прогнозларини давлатларнинг сиёсий қарорлари ва глобал иқтисодий сиёсат билан боғлаган.

Жаҳон олтин кенгаши маълумотларига кўра, глобал геосиёсий таранглик ва долларнинг сиёсий қуролга айлантирилиши, яъни санкциялар воситаси сифатида ишлатилиши кўплаб давлатларни хавфсизлик чораларини кўришга мажбур қиляпти. Давлатлар ўз захираларини доллардан тозалаб, кўпроқ олтинга ўтказишга ҳаракат қилмоқда. Марказий банклар «пасайишда сотиб олиш» стратегияси асосида иш тутади. Жумладан, нарх тушиши билан улар катта ҳажмдаги олтинни арзонроққа йиғиб олишни бошлайди. Бу эса нархнинг янада пастга шўнғишига йўл қўймайди ва уни кутилаётган 6 300 долларлик узоқ муддатли ўсиш йўлига қайтаради.

Тўртинчидан, яна бир муҳим асос сифатида олтин ва кумуш нархлари ўртасидаги нисбатнинг бузилишини кўрсатиш мумкин. Иқтисодий қоидага кўра, кумуш саноатда жуда кўп ишлатилгани учун у иқтисодиётнинг умумий ҳолатига қаттиқ боғланган бўлади. Яъни, иқтисодиёт ёмонлашса, заводлар иши секинлашади ва кумушга бўлган талаб пасаяди. Кумушнинг олтиндан кўра тезроқ арзонлашиши, яъни 121 доллардан 79 долларгача тушиб кетиши бозорда катта иқтисодий пасайиш хавфи борлигидан далолат беради.

Кумуш каби саноат металлари учун талаб камайиши хавотирли бўлиши мумкин, бироқ, олтин бутунлай бошқача табиатга эга. У молия тизимидаги носозликлар ва хавотирлар ҳисобига «озиқланади», яъни тизим қанчалик ёмонлашса, олтин шунчалик қадрланади.

Айтиш жоизки, молия бозори ҳеч қачон кафолатланган натижаларни бермайди. «JP Morgan» каби йирик банкларнинг оптимистик прогнозлари қанчалик асосли бўлмасин, кутилмаган сиёсий ўзгаришлар ёки иқтисодий кутилмалар янги бурилишлар ясаши мумкин.

Шу сабабли, олтинни инвестиция объекти сифатида кўраётганлар жорий ҳолатни «сакраш олдидан нафас ростлаш» сифатида баҳолаш ёки узоқ муддатли пасайиш бошланиши деб талқин қилишда эҳтиёткор бўлишлари лозим. Бу ҳар бир инвесторнинг ўз таҳлили ва таваккалига боғлиқ қарор ҳисобланади.

Ҳамидов Эъзозбек тайёрлади.