Афғонистон ва Покистон ўртасидаги Торхам чегара пункти, 2026 йил 28 февраль

Яқин Шарқдаги уруш яна бир янги можарони — Покистон ва Афғонистон ўртасидаги низони сояда қолдириб юборди. Бу ихтилоф ҳам февраль охирида аланга олди ва унинг асл моҳиятини тушуниш анча мураккаб.

Февраль ойининг охирида нафақат АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши бошланди. Бундан бироз аввалроқ, 27 февраль куни Покистон Мудофаа вазири ўз мамлакати 2021 йилдан бери Афғонистонни бошқариб келаётган «Толибон»га қарши «очиқ уруш» бошлаётганини эълон қилди. Оммавий ахборот воситаларида Яқин Шарқдаги воқеалар туфайли бу можаро тезда иккинчи планга ўтиб кетди. Шунга қарамай, Покистон ва Афғонистон чегарасида жанглар давом этмоқда, Покистон ҳарбий ҳаво кучлари эса Афғонистон пойтахти Кобулни мунтазам равишда ўққа тутмоқда.

Нима содир бўлди?

21 февраль оқшомида Покистон ҳарбий ҳаво кучлари Афғонистоннинг чегараолди Нангарҳор, Пактика ва Хост вилоятларига зарба берди. Покистон расмийлари ҳужумдан мақсад минтақада фаолият юритаётган террорчи гуруҳлар — «Покистон Толибони» ва «Вилояти Хуросон» лагерларини йўқ қилиш эканини билдирди. Бу ҳужумлар Покистон пойтахти Исломободда, шунингдек, мамлакат шимоли-ғарбидаги Бажаур округи ва Банну шаҳрида содир этилган февраль ойидаги терактларга жавоб бўлди.

Афғонистон ҳукуматининг маълум қилишича, 21 февралдаги бомбардимонлар оқибатида камида 18 нафар афғонистонлик, жумладан аёллар ва болалар ҳалок бўлган. Ўшандан бери чегара бўйлаб жанговар ҳаракатлар тўхтамаяпти.

26 февралдан 27 февралга ўтар кечаси Толибон ва Афғонистон ҳукумати вакили Забиҳуллоҳ Мужоҳид Покистон авиациясининг ҳаракатларига жавобан Афғонистон қуролли кучлари чегара бўйлаб Покистон постларига ҳужум қилганини эълон қилди. Al Jazeera нашрининг Афғонистон раҳбариятидаги манбасига таяниб хабар беришича, тўқнашувларда 10 нафар покистонлик ҳарбий ҳалок бўлган ва Толибон 13 та душман постини эгаллаб олган бўлиши мумкин.

Покистон Бош вазири Шаҳбоз Шарифнинг вакили Мушарраф Заиди эса бирорта ҳам Покистон чегара пости қўлдан бой берилмаганини таъкидлади. 27 февраль куни Покистон Мудофаа вазири Хаважа Муҳаммад Осиф қўшниларининг ҳаракатларига Х (собиқ Twitter) тармоғида шундай муносабат билдирди:

«Сабр косамиз тўлди. Энди биз сизга қарши очиқ уруш бошлаймиз».

Покистон армиясининг жамоатчилик билан алоқалар бўлими бошлиғи, генерал-лейтенант Аҳмад Шариф Чаудри Афғонистон раҳбарияти ҳақида шундай деди: «Бу ҳукумат эмас. Булар — диктатор-милитаристлар. Афғонистонни ноқонуний бандитлар назорат қилмоқда».

Икки давлат ўртасидаги ҳар қандай можарода бўлгани каби, томонлар ҳалок бўлганлар сони ва мақомини турлича баҳоламоқда:

— Афғонистон Мудофаа вазирлиги матбуот котиби Иноятуллоҳ Хоразмийга кўра, 3 март ҳолатига кўра можарода 28 нафар афғон ва 150 нафар покистонлик ҳарбий ҳалок бўлган.

— Покистон расмийлари ўз йўқотишлари 150 киши атрофида эканига қўшилади, бироқ душман 450 дан ортиқ одамини йўқотганини даъво қилмоқда.

Афғонистон томони Покистонни аҳоли зич жойлашган қишлоқларни ўққа тутишда айблаб, 4 март ҳолатига кўра 110 нафар тинч аҳоли вакили ҳалок бўлганини айтмоқда. Покистон эса фақат ҳарбий объектларга ҳужум қилаётганини билдирган. Бироқ БМТнинг Афғонистондаги миссияси хулосалари можаро тинч аҳолига зарар етказаётганини тасдиқламоқда. Халқаро ташкилот маълумотларига кўра, 6 март ҳолатига кўра 56 нафар тинч аҳоли, жумладан 24 бола ва 6 аёл жанговар ҳаракатлар қурбони бўлган.

«Мен даҳшатда эдим, — деди Кобулда яшовчи ва хавфсизлик нуқтаи назаридан исмини ошкор қилмасликни сўраган аёл CNN мухбирларига. — Биз ўқ овозларини эшитдик. Квартирамиз деразасидан қараганимизда, осмонда ёрқин чироқларни кўрдик. Биринчи портлашдан кейин атрофдаги барча уйларда чироқлар ёниб кетди. Менимча, Кобулда бошига бомба тушишидан қўрқмаётган одам қолмади».

Бу давлатлар нега ўзаро урушмоқда?

Покистон ва Афғонистон ўртасидаги муносабатлар Покистон 1947 йилда ташкил топган илк кунлардан бошлаб таранг бўлиб келган. Ўша пайтда Афғонистон раҳбарияти «Дюранд чизиғи»ни — инглиз-афғон урушлари давомида Британия ўз мустамлакаларини кенгайтиришга уринган пайтда шаклланган чегарани тан олишдан бош тортган эди. Афғонистон расмийларининг позицияси шундан иборат эдики, эндиликда уларнинг мамлакати янги давлат билан чегарадош бўлгани сабабли, ҳудудлар бўйича музокаралар қайтадан ўтказилиши шарт.

Яна бир далил шундан иборатки, Дюранд чизиғини чизиш орқали британлар, аслида, тарихий Пуштунистон вилояти ҳудудини ўзбошимчалик билан бўлиб ташлашган ва қўшни қишлоқлар аҳолисини геосиёсий рақибларга айлантиришган. Шу сабабли чегарани қайта белгилаш, эҳтимол, мустақил Пуштунистон давлатини яратиш керак деган фикрлар илгари сурилган.

Ўша йили Покистонни БМТга қабул қилиш масаласи ҳал қилинаётганда, Афғонистон бунга қарши овоз берган ягона давлат бўлди. Янги қўшниларига бўлган муносабатини кўрсатиш учун Афғонистон ҳукумати Кобулдаги давлат биноларида ўз миллий байроғи ёнига Пуштунистон байроғини ҳам илиб қўйди. Бу давлатни ўша пайтда худди шу номдаги вилоятнинг айирмачи исёнчилари ташкил этишга уринаётган эди.

Афғонистон Покистоннинг ҳудудий яхлитлигига путур етказиш мақсадида бу исёнчиларни молиявий қўллаб-қувватлади. Дюранд чизиғи бўйлаб мунтазам равишда тўқнашувлар содир бўлиб турди — фақат у пайтда ҳали давлат армиялари эмас, балки ўз ҳомийлари манфаатлари йўлида ҳаракат қилувчи «прокси-гуруҳлар» (воситачи кучлар) ўзаро жанг қилар эди.

Тарихий воқеа: Вазият 1949 йилнинг ёзида кескинлашди. Ўшанда Покистон ҳарбий ҳаво кучлари самолёти Покистон чегара постларига қилинган ҳужумларга жавобан Афғонистон ҳудудидаги исёнчилар лагерини бомбардимон қилди. Натижада 23 киши ҳалок бўлди.

Шундан сўнг Афғонистон Пуштунистонни ташкил этиш ҳаракатларига янада кўпроқ маблағ тика бошлади ва Дюранд чизиғига оид ҳар қандай келишувларни тан олишдан узил-кесил воз кечди. Ўшандан бери қўшнилар ўртасида доимий равишда алоҳида тўқнашувлар юз бериб туради, аммо узоқ вақт давомида бу кенг кўламли ҳарбий ҳаракатларга айланиб кетмади. Бунинг эҳтимолий сабаби шундаки, Покистон ўз вақтида бошқа қўшниси — Ҳиндистон билан низолар билан ҳаддан ташқари банд эди, Афғонистонда эса 1970-йилларнинг охиридан бери ички можаролар тинчимаяпти.

Сўнгги йилларда можаронинг кескинлашувига нима сабаб бўлди?

Дастлаб Покистон раҳбарияти 2021 йилда Афғонистонда толибларнинг ҳокимиятга қайтишини ижобий кутиб олди. Масалан, ўша пайтда Покистон ҳукуматини бошқарган Имрон Хон афғонлар «қуллик кишанларини парчалаб ташлади», деб айтган эди.

Бироқ қўшнилар ўртасидаги бу илиқ муносабатлар узоққа чўзилмади. Покистон ҳудудида тез-тез содир этила бошлаган терактлар ҳамма нарсани ўзгартириб юборди. Мамлакат расмийлари бу ҳужумларда «Покистон Толибони» аъзоларини айблади. Бу ташкилот расман Афғонистон «Толибон»ига бўйсунмаса-да, у билан яқин ҳамкорлик қилади ва унинг қўллаб-қувватловидан фойдаланади.

«Покистон Толибони» етакчилари Покистон ҳукуматини «ғарбпараст» деб ҳисоблайди ва мамлакатда конституция билан чекланмаган шариат қонунларини жорий этишга интилади. Уларнинг 2020-йиллардаги ҳаракатлари қўшнилар ўртасида янги инқирозга сабаб бўлди — бу инқироз, эҳтимол, ўтган асрдагидан ҳам жиддийроқдир.

Сўнгги бир неча йил давомида Покистон мунтазам равишда Афғонистонни ўз ҳудудида ҳаракат қилаётган жангариларни қўллаб-қувватлашда айблаб келмоқда. Афғонистон ҳукумати бу айбловларни рад этади. Бироқ The New York Times маълумотлари афғонларнинг бу важини чиппакка чиқаради. Нашр журналистлари афғон етакчилари ўз ўзаро суҳбатларида «Покистон Толибони» бўлинмалари ўз ҳудудида эканини тасдиқлаганини аниқлашган.

Статистика: Покистон тинчликни ўрганиш институти ҳисоб-китобларига кўра, фақатгина 2025 йилнинг ўзида «Покистон Толибони» мамлакат ҳудудида 300 га яқин ҳужум уюштирган ва натижада 440 дан ортиқ киши ҳалок бўлган.

БМТ Хавфсизлик кенгаши маълумотларига кўра, Афғонистон расмийлари чегараолди ҳудудларида операциялар ўтказиш учун ўзларига дўст бўлган ушбу ташкилотни тизимли равишда ресурслар, жумладан, дронлар ва ўқотар қуроллар билан таъминлаб келган.

Толибларни тийиб қўйишга уринган Покистон ҳали 2024 йилдаёқ Афғонистон шаҳарларини бир неча бор ўққа тутган эди. Афғонистон «Толибон»и вакиллари бундай ҳужумларни суверенитетга тажовуз деб атаб, қўшниларини тинч аҳолини ўлдиришда айблаган эди.

2025 йил октябрь ойида Покистон бир қатор Афғонистон шаҳарларини бомбардимон қилди. Уларнинг асосий нишони «Покистон Толибони» раҳбари Нур Вали Маҳсуд эди. Бироқ жангарилар етакчисини йўқ қилишнинг имкони бўлмади.

Бунга жавобан Афғонистон Покистон ҳарбийларининг чегара постларига ҳужум қила бошлади. Можаро 10 кун давом этди ва Туркия, Қатар ҳамда Саудия Арабистони воситачилигида тинчлик музокаралари билан якунланди. БМТ маълумотларига кўра, ушбу низо давомида Афғонистоннинг 37 нафар тинч аҳолиси ҳалок бўлган, яна 425 киши жароҳатланган.

Бироқ узоқ муддатли келишувга эришиб бўлмади. Чегара бўйлаб айрим тўқнашувлар ва ўзаро айбловлар давом этди ва ниҳоят 2026 йил февраль ойида буларнинг барчаси кенг кўламли урушга айланиб кетди.

Покистон ва Афғонистон қандай мақсадларни кўзламоқда?

Эҳтимол, Покистон ҳукумати «Покистон Толибони»ни бутунлай йўқ қилишни истайди, шу сабабли улар Афғонистонни бомбардимон қилишда давом этадилар. Покистон Бош вазирининг вакили Мушарраф Заиди февраль ойи охирида шундай деди:

«Музокаралар бўлмайди. Мулоқотнинг имкони йўқ. Келишадиган ҳеч нарса қолмади. Афғонистон томонидан келаётган терроризмга чек қўйилиши керак».

Афғонистон раҳбарияти учун эса асосий мақсад — тажовузни қайтариш ва ҳеч бўлмаганда чегараолди ҳудудлардаги вазиятни қисман барқарорлаштиришдир. Бироқ, афғон толиблари покистонлик сафдошлари билан алоқаларни узишни режалаштирмаяпти. Сиёсатшунос Клара Фонгнинг фикрича, «Покистон Толибони» Покистон армиясига қарши курашни давом эттиришни, «ғарб таъсири»га қарши туришни ва шариат мафкурасини ёйишни истайди.

Геосиёсат бўйича эксперт Камар Чеманинг ҳисоблашича, Покистоннинг асосий мақсади — урушни қўшни давлат ҳудудига кўчиришдир. Ҳозирча Покистоннинг бомбардимонлари муҳим инфратузилма объектларига, яъни саноат корхоналари ва энергия станцияларига зарар етказмаяпти. Бу Покистон вазиятни янада кескинлаштириш (эскалация) имкониятини ўзида сақлаб қолмоқчи эканидан далолат бериши мумкин.

Шу билан бирга, Покистон янги уруш бошлашига сабаб бўлган Исломободдаги февраль ойидаги теракт учун масъулиятни аллақачон «Ислом давлати» (ИШИД) ўз зиммасига олган. Шунга қарамай, Покистон расмийлари ушбу ҳужумда маҳаллий «Толибон»ни айблашда давом этмоқда. Мамлакат раҳбарияти «ишончли далиллар»га таянаётганини айтса-да, улар айнан нималардан иборат эканига аниқлик киритмаяпти.

Покистонни жанговар ҳаракатларни тўхтатишга қандай кафолатлар ишонтира олиши борасида ҳам аниқлик йўқ. The New York Times хабарига кўра, ҳозирча мамлакат раҳбарияти Афғонистон билан музокаралар олиб боришни рад этмоқда.

Ҳарбий устунлик ким томонда?

Аксарият ҳарбий экспертлар ва минтақада ишлаётган мухбирларнинг фикрича, устунлик Покистон армияси тарафида. «Бу юзлаб танклар, самолётлар ва илғор технологияларга эга қудратли куч», — деб таъкидлайди Би-би-сининг Жанубий Осиё ва Афғонистон бўйича мухбири Йогита Лимайе.

Давлатларнинг ҳарбий қудратини белгиловчи Global Firepower индексида Покистон 14-ўринни, Афғонистон эса 121-ўринни (145 та давлат ичида) эгаллаб турибди. Ушбу индексга кўра, Покистон армияси ва ҳарбийлаштирилган тузилмаларининг умумий сони қарийб 1,1 миллион кишини, Афғонистонники эса тахминан 165 минг кишини ташкил этади.

Шунга қарамай, Покистон тезкорлик билан ўзи истаган натижага эришиши ва душман қаршилигини фақат ҳарбий йўл билан синдириши амримаҳол. Афғонистон ихтиёрида АҚШ контингенти чиқиб кетишда ташлаб кетган техника ва қуроллар мавжуд: «Блэк Хоук» вертолётлари ва «Humvee» йўл танламасларидан тортиб, M16 ва AR-15 милтиқларигача. NYT маълумотларига кўра, Кобулнинг «қора бозорлари»да Америкада ишлаб чиқарилган анжомларни — масалан, ҳарбий либослар ва тунги кўриш кўзойнаклари учун эҳтиёт қисмларни осонгина сотиб олиш мумкин.

Бундан ташқари, «Толибон» анъанавий равишда қўллайдиган кураш усуллари ташкилотни бутунлай йўқ қилишни деярли имконсиз қилади. Ташкилот нуқтали (аниқ йўналтирилган) ҳужумларни амалга оширади, бор кучини бир йўналишга сарфламайди ва раҳбарларнинг бир жойда тўпланишидан қочади.

«Толибон Афғонистоннинг аввалги ҳукумати коалицияси билан жанг қилган пайтларида алоҳида ажралиб қолган ҳарбий объектларни эгаллаб олиш санъатини мукаммал эгаллаган, — деб ҳисоблайди Халқаро инқироз гуруҳи таҳлилчиси Иброҳим Баҳисс. — Толиблар синалган усулларга таянишга ҳаракат қилишади, чунки уларда бошқа вариантлар у қадар кўп эмас».

Буларнинг барчаси қачон ва нима билан тугайди?

Стимсон марказининг Жанубий Осиё бўйича эксперти Дэниел Маркининг тахмин қилишича, ҳатто музокаралар бошланган тақдирда ҳам, томонларнинг келишувга эришиши жуда қийин кечади. Чунки Афғонистон Толибони покистонлик толибларни ўзининг қимматли шериги деб билади, Покистон қуруқликдаги қўшинлари штаб бошлиғи Осим Мунир эса бу ташкилотни «келишиб бўлмайдиган фундаментал рақиб» деб атаган.

Маркининг фикрича, можаро яна чўзилувчан босқичга ўтиши мумкин. Натижасиз музокаралардан сўнг томонлар ҳарбий ҳаракатларни қайта бошлайди, ресурслар тугагач эса — тинчликка эришишга катта умид қилмаган ҳолда яна музокаралар столига қайтадилар.

Стратегик ва халқаро тадқиқотлар марказининг ҳарбий таҳлилчиси Александр Палмер можаронинг навбатдаги босқичи деэскалация (кескинликнинг камайиши) бўлишини тахмин қилмоқда. Бироқ эксперт Покистон ўз ҳарбий устунлигидан фойдаланишга қарор қилиб, толибларга қарши янада кенг кўламли кампания бошлаши мумкинлигини ҳам истисно қилмади.

Шу нарса аёнки, ҳатто сулҳ тузилган тақдирда ҳам, чегарада узил-кесил тинчлик ўрнатилмайди. Катта эҳтимол билан, уруш эртами-кечми яна иккала томоннинг устунлигисиз давом этадиган кам сонли, аммо мунтазам ҳужумлар шаклига қайтади.