Баъзан бутун бир давр тақдирини ўзгартириш учун катта армиялар ёки узоқ йиллик урушлар эмас, балки атиги битта ўқ овози кифоя қилиши мумкин. Тарих бир неча бор муайян ғоя, сиёсат ва жамият келажагига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган сиёсий суиқасдлар гувоҳига айланган. Шундай фожиалар борки, улардан кейин сиёсий мувозанат издан чиқиб, жамиятлар икки қутбга бўлинган, айрим ҳолларда эса мамлакатлар мутлақо бошқача сиёсат йўлига ўтган. Бундай суиқасдлар ортида нафақат нафрат, балки ҳокимият учун аёвсиз кураш, мафкуравий зиддият каби бир қатор сабаблар яширинган бўлиши мумкин. Ушбу мақолада дунё тарихидаги энг шов-шувли сиёсий қотилликлар ҳақида сўз боради.

Авраам Линкольн — театрдаги сўнгги парда

1865 йилнинг 14 апрель оқшоми Америка тарихи учун энг мудҳиш саҳифалардан бирига айланди. Вашингтондаги «Форд» театри «Бизнинг америкалик амакиваччамиз» комедиясини кўриш учун келган томошабинлар билан тўла, президент Авраам Линкольн ҳам қонли фуқаролар урушидан сўнг илк бор ҳордиқ чиқариш учун рафиқаси билан ушбу театрга ташриф буюрган эди. Бироқ, театрнинг ҳар бир бурчагини беш қўлдек биладиган актёр Жон Уилкс Бутнинг режалари бўлакча эди. У жанубликларнинг ашаддий тарафдори бўлиб, Линкольнни қулликни бекор қилгани ва Жанубни мағлуб этгани учун золим деб ҳисоблар, ундан ўч олиш пайида эди. Спектаклнинг энг баланд кулги ва қаҳқаҳа кўтарилган лаҳзасида, Жон Бут секингина президент ложасига кирди. Ўқ овози кулгилар орасида деярли эшитилмай қолди — у Линкольннинг бошига яқин масофадан ўқ узди.

Фожиа янада драматик тус олди. Қотил ложасидан саҳнага сакраб тушди ва томошабинларга қараб «золимларнинг қисмати доим шундай!» деб ҳайқиради. Қотил театр саҳнасига сакраб тушади ва оёғини синдириб олишига қарамай, отга миниб қочишга муваффақ бўлади. Орадан 12 кун ўтиб, 26 апрель куни у Виржиниядаги бир фермернинг омборхонасида аскарлар томонидан қуршаб олинади ва сержант Бостон Корбетт томонидан отиб ўлдирилади. Кейинчалик мазкур фитнанинг бошқа иштирокчилари ҳам тезда қўлга олинади ва уларнинг тўрт нафари, жумладан, Америка тарихида илк бор аёл киши — Мэри Суррат дорга осилади. Линкольндан сўнг президентликка келган Эндрю Жонсон эса мамлакатни қайта тиклаш жараёнини бошлайди, бироқ у Линкольн каби сиёсий обрўга эга бўлмагани сабабли Конгресс билан доимий низоларга боради ва бу АҚШ тарихида илк бор президентга нисбатан импичмент жараёни бошланишига олиб келади. Шундай қилиб, бу қотиллик Линкольннинг юмшоқ ислоҳотларини тўхтатиб, Жануб ва Шимол ўртасидаги сиёсий курашни янада кескинлаштириб юборади.

Остонадаги хиёнат — Индира Гандига суиқасд

1984 йилнинг 31 октябрь тонги Ҳиндистон учун кутилмаган фожиа билан бошланди. Мамлакат бош вазири Индира Ганди ўз қароргоҳи боғи бўйлаб британиялик актёр Питер Устиновга интервью бериш учун кетаётган эди. У ўзининг хавфсизлигига шунчалик ишонардики, ўша куни ҳатто ўқ ўтмас нимчасини ҳам киймаган, халқ билан мулоқотда самимий кўринишни истаган эди. Бироқ, боғ йўлагида уни ўзгалар эмас, ўзи энг кўп ишонган ва кўп йиллардан буён садоқат билан хизмат қилиб келаётган икки нафар тансоқчиси — Беант Сингҳ ва Сатвант Сингҳ кутиб турган эди.

Вазиятнинг кескинлашувига Гандининг «Мовий юлдуз» операцияси доирасида сикхларнинг муқаддас маскани ҳисобланган Олтин ибодатхонага қўшин киритиш ҳақидаги буйруғи сабаб бўлган. Бу қарор сикх миллатига мансуб бўлган қўриқчиларнинг қалбида қаттиқ нафрат ва қасос ўтини ёққан эди. Ганди уларга яқинлашиб, одатдагидек саломлашган лаҳзада, қўриқчилардан бири тўппончадан, иккинчиси эса автоматдан ўт очади. Ўз хонадонининг остонасида, ўз хизматчилари қўлидан ҳалок бўлган бу буюк аёлнинг ўлими бутун Ҳиндистонни ларзага келтирди. Индира Гандининг фожиали вафотидан сўнг Ҳиндистон сиёсий ва ижтимоий жиҳатдан мисли кўрилмаган бўҳронлар гирдобида қолди. Бош вазирнинг ўлими ҳақидаги хабар тарқалиши билан мамлакат бўйлаб, айниқса Деҳлида сикхларга қарши оммавий ғалаёнлар кўтарилди ва бу тўқнашувларда минглаб айбсиз инсонлар ҳаётдан кўз юмди. Сиёсий бўшлиқни тўлдириш учун ўша куннинг ўзида Индиранинг ўғли Ражив Ганди Ҳиндистоннинг энг ёш бош вазири сифатида қасамёд қилади. Ражив онасининг вафотидан сўнг ўтказилган сайловларда халқнинг кучли ҳамдардлиги ва қўллаб-қувватлови туфайли парламентда мутлақ кўпчилик овозини қўлга киритиб, мамлакатни модернизация қилиш ва технологик ривожлантириш йўлида дадил қадамлар ташлади. Бироқ, бу суиқасд Ҳиндистонда диний ва этник бўлинишларни янада чуқурлаштириб юборди ҳамда хавфсизлик чораларининг тубдан қайта кўриб чиқилишига сабаб бўлди. Энг ачинарлиси, орадан етти йил ўтиб, 1991 йилда Ражив Ганди ҳам онаси каби суиқасд қурбони бўлди, бу эса Гандилар сулоласи учун навбатдаги катта фожиа бўлиб тарихга муҳрланди.

Тинчлик йўлидаги қурбонлик — Ицхак Рабиннинг ўлдирилиши

1995 йилнинг 4 ноябрь оқшоми Исроил халқи учун умид ва фожиа тўқнашган лаҳза бўлиб тарихда қолди. Тел-Авив марказидаги «Исроил майдони»да ўн минглаб одамлар Фаластин билан узоқ кутилган тинчликни қўллаб-қувватлаш учун тўпланган эди. Исроил Бош вазири Ицхак Рабин митингда иштирок этиб, халқ билан бирга тинчлик қўшиғини куйлади. Аммо у байрамона руҳдаги майдонни тарк этиб, ўз машинаси томон кетаётганида, очиқ майдоннинг сокинлигини кутилмаган ўқ овозлари бузиб юборди.

Ушбу қотиллик ортида ўнг қанот экстремисти Игаль Амир турган эди. У Рабиннинг Фаластин Озодлик Ташкилоти билан имзолаган «Осло келишувлари»га ва босиб олинган ерларни қайтариб бериш сиёсатига мутлақо қарши эди. Экстремистлар назарида Рабин Исроил манфаатларига хиёнат қилган сотқин бўлиб кўринган. Атиги бир неча дақиқа олдин тинчлик ҳақида нутқ сўзлаган Бош вазир ўз ватандошининг ўқи билан ҳаётдан кўз юмди. Ицхак Рабиннинг вафотидан сўнг Исроил ва бутун Яқин Шарқ сиёсий иқлими бутунлай тескари томонга бурилиб кетди. Бош вазирнинг ўлими муносабати билан ўтказилган мотам маросимида дунёнинг кўплаб етакчилари, жумладан, АҚШ президенти Билл Клинтон ва ҳатто Миср президенти Ҳусни Муборак ҳам иштирок этиб, «Хайр, дўстим» дея видолашдилар. Рабиндан кейин ҳукумат тепасига вақтинча Шимон Перес келди, бироқ мамлакатдаги сиёсий бўлиниш ва кетма-кет содир бўлган террорчилик хуружлари жамиятдаги кайфиятни ўзгартириб юборди. Натижада, 1996 йилдаги сайловларда Рабиннинг ашаддий танқидчиси бўлган Биньямин Нетаньяху ғалаба қозонди. Бу ўзгариш «Осло келишувлари»нинг амалда тўхтаб қолишига ва Исроил-Фаластин муносабатларининг қуролли тўқнашувлар босқичига ўтишига сабаб бўлди. Қотиллик ортида турган Игаль Амир эса умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди ва у ҳанузгача ўз қилмишидан афсусда эмаслигини таъкидлаб келади. Бугунги кунда ҳам кўплаб таҳлилчилар айнан Рабиннинг ўлимини Яқин Шарқда барқарор тинчлик ўрнатиш имкониятининг бой берилиши ва тарихнинг бошқа ўзанга бурилиб кетган нуқтаси деб ҳисоблашади.

Беназир Бҳуттонинг ўлдирилиши — демократия йўлидаги сўнгги мулоқот

2007 йилнинг 27 декабрь куни Покистоннинг Равалпинди шаҳри тарихий ва қонли воқеага гувоҳ бўлди. Ислом дунёсида ҳукумат тепасига келган биринчи аёл раҳбар Беназир Бҳутто мамлакатда демократияни қайта тиклаш мақсадида халқ билан учрашув ўтказган эди. Сайловолди митинги жуда кўтаринки руҳда ўтди. Митинг якунланиб, Бҳутто ўзининг зирҳли автомобилида майдонни тарк этаётганида, одамларнинг чексиз ҳурмати ва ҳайқириқларига жавобан машина люкидан ташқарига чиқиб, халққа қўл силкитди. Айнан шу лаҳза унинг учун сўнгги сониялар бўлиб чиқди.

Унинг ҳаётига қилинган ҳужум икки босқичда амалга оширилди: дастлаб унга қарата ўқ узилди, кетидан эса даҳшатли портлаш содир этилди. Беназир Бҳуттонинг фожиали вафотидан сўнг Покистонда оммавий ғалаёнлар ва тартибсизликлар авж олди, бу эса мамлакатда режалаштирилган умумий сайловларнинг қолдирилишига сабаб бўлди. Сиёсий майдонда унинг ўрнини турмуш ўртоғи Осиф Али Зардорий эгаллади ва у «Покистон халқ партияси»га раҳбарлик қилиб, 2008 йилги сайловларда ғалаба қозониб, мамлакат президенти этиб сайланди. Бҳуттонинг ўлими Покистон сиёсатида «шоҳидлик» тушунчасини янада мустаҳкамлади ва унинг ўғли Биловул Бҳутто Зардорийнинг ёшлигиданоқ сиёсатга кириб келишига йўл очди. Мазкур суиқасд бўйича ўтказилган халқаро ва ички терговлар узоқ йиллар давом этди. БМТ ҳукуматни хавфсизлик чораларини етарли даражада таъминламаганликда айблади, кейинчалик эса собиқ президент Парвиз Мушарраф ҳам ушбу иш бўйича гумонланувчи сифатида судга тортилди. Бҳуттонинг вафоти Покистонда экстремизмга қарши курашни янада мураккаблаштирди ва мамлакатнинг демократик тараққиёти йўлидаги энг оғриқли йўқотишлардан бири бўлиб қолди.

Даллас кўчасидаги сирли ўқ — Жон Кеннедининг отилиши

1963 йилнинг 22 ноябрь куни туш вақти АҚШнинг Даллас шаҳри байрамона кайфиятда эди. Америка халқи интиқиб кутган ёш ва шижоатли президент Жон Кеннеди очиқ лимузинда рафиқаси Жаклин билан бирга шаҳар кўчалари бўйлаб халқни қутлаб борарди. Одамларнинг ҳайқириқлари ва олқишлари остида автомобиль карвони «Dili-Plaza» майдонига бурилган лаҳзада, кутилмаган учта ўқ овози ҳавони титратиб юборди. Дунёдаги энг қудратли инсон миллионлаб одамлар ва камералар кўз ўнгида, узоқ масофадан йўлланган мерган ўқи нишонига айланди.

Ушбу қотилликда расмий равишда Ли Харви Освальд айбланган бўлсада, воқеа ортидаги ҳақиқат ҳамон қоронғилигича қолмоқда. Освальд ўз қарашлари туфайли бу ишга қўл урган деган хулоса кўпчиликни қониқтирмади, чунки орадан икки кун ўтиб қотилнинг ўзи ҳам сирли тарзда отиб ўлдирилди. Ўнлаб йиллар ўтсада, Кеннеди суиқасди ортида кимлар тургани жумбоқ ва баҳслар мавзуси бўлиб келмоқда. Кеннедининг ўлими Америка жамиятида мисли кўрилмаган «суиқасд назариялари» даврини бошлаб берди ва халқнинг расмий маълумотларга бўлган ишончини пасайтирди. Қотилликни текширган «Уоррен комиссияси»нинг Освальд ёлғиз ҳаракат қилган деган хулосаси ҳамон шубҳа остига олинади. Кеннеди вафотидан сўнг АҚШнинг Вьетнам урушидаги иштироки кескин кенгайтирилди, бу эса мамлакат ичида йирик ижтимоий бўлинишларга олиб келди. Кеннеди ўлими билан боғлиқ кўплаб архив ҳужжатлари орадан ўнлаб йиллар ўтиб ҳам сирли равишда ёпиқ қолаётгани, бу воқеани АҚШ тарихидаги энг катта ва ҳалигача ечилмаган сиёсий жумбоқ сифатида сақлаб келмоқда. Даллас кўчаларида узилган ўша ўқ нафақат бир президентнинг ҳаётига нуқта қўйди, балки бутун Америка халқининг ўз ҳукуматига бўлган ишончини ҳам сўроқ остида қолдирди.

Сиёсий етакчиларнинг нишонга олиниши — бу жамиятдаги муросасизлик, радикализм ва мулоқот маданияти инқирозининг аччиқ мевасидир. Бироқ тарихий жараёнлар шуни исботладики, ҳақиқий лидернинг мероси ўлим билан тугамайди. Аксинча, суиқасд лаҳзаси етакчи шахсиятини ғоявий тимсолга айлантиради ва унинг тамойилларини халқ хотирасига янада чуқурроқ муҳрлайди. Линкольннинг озодлик руҳи, Гандининг матонати ёки Рабиннинг тинчликка бўлган ташналиги уларнинг жисмоний йўқлигидан сўнг янада баландроқ жаранглай бошлади. Бугунги кун нуқтаи назаридан қараганда, бу фожиалар бизни сиёсий ихтилофларни қурол кучи билан эмас, балки тафаккур ва мантиқ майдонида ҳал қилишга чорлайди.

Эъзозбек Ҳамидов тайёрлади.