Donald Tramp Floridada yashovchi venesuelaliklarga murojaat qildi. 2019-yil

“Biz buni mening usulimda qilamiz”

AQSH prezidenti Donald Tramp Venesuela rahbari Nikolas Maduroni hokimiyatdan chetlatishga oʻzining birinchi muddatidayoq (2017–2021) urinib koʻrgan. U turli bosim usullaridan foydalangan — Venesuela neft sohasiga nisbatan sanksiyalardan tortib, Maduroning siyosiy raqibi Xuan Guaydoni ochiq qoʻllab-quvvatlashgacha.

Tramp Maduroni agʻdarishning harbiy variantlarini ham koʻrib chiqqan, ammo Pentagon qarshiligiga duch kelgan. The Washington Postga koʻra, oʻsha paytda AQSH Mudofaa vazirligi Venesuelaga zarba berish boʻyicha batafsil rejalarni ishlab chiqmagan. Bu haqda Trampning birinchi muddatida Lotin Amerikasi siyosati uchun javobgar boʻlgan Oq uyning sobiq amaldori Xuan Krus maʼlum qilgan.

Tramp 2019-yilda Maduroni qanday agʻdarishga uringan

Boshqa sobiq amaldorlarning aytishicha, Tramp 2025-yil yanvarda Oq uyga qayta kelgach, Venesuela deyarli darhol uning diqqat markaziga qaytgan. Ikkinchi muddat boshlanganidan 11 kun oʻtib, Trampning maxsus topshiriqlar boʻyicha vakili Richard Grenell Karakasga uchib ketgan.

U Maduro bilan quyidagi masalalar boʻyicha kelishish kerak edi:
— Venesuela rejimi tomonidan ushlab turilgan AQSH fuqarolarini ozod qilish;
— amerikalik neft kompaniyalari uchun bozorlarni ochish;
— AQSHdan deportatsiya qilinayotgan venesuelalik muhojirlarni qabul qilish (Maduro 2024-yil boshidan bu reyslarni qabul qilishdan bosh tortgan edi).

Avvalga hammasi oʻxshash tarzda muvaffaqiyatli kechgandek tuyuldi. Grenell Vashingtonga olti nafar ozod etilgan amerikalik bilan qaytdi, deportatsiya reyslari tiklandi, energetika giganti Chevron Venesuelada yana neft qazib olish imkoniyatiga ega boʻldi.

AQSH neft sanoati lobbistlari Venesuelaga boshqa kompaniyalarni ham qaytarish uchun kurash olib borib, Oq uyni Maduro rejimi pulga muhtoj va amerikalik biznesni foydali shartlarda qabul qiladi, deb ishontirishga uringan. Biroq The Wall Street Journal manbalariga koʻra, Tramp maʼmuriyati Maduroni hokimiyatda saqlab qolish prezidentning siyosiy bazasida norozilik uygʻotishidan xavotirlangan.

Shuningdek, Venesuela avtokratining kelishuvga moyilligiga ham shubhalar bor edi. Davlat kotibi Marko Rubio, Floridadagi kubalik muhojirlar oilasidan chiqqan va Maduroga nisbatan qattiq yondashuvning asosiy tarafdori sifatida tanilgan, Trampga shunday degan: Maduro oxirgi 10 yil ichida AQSHning turli maʼmuriyatlari bilan besh marta kelishuv tuzgan va barchasini buzgan.

Rubio Maduro hokimiyatdan ixtiyoriy ravishda ketmaydi, uni faqat kuch bilan chetlatish mumkin, deb turib olgan. Biroq Tramp avvalo kelishishni sinab koʻrmoqchi boʻlgan. “Biz buni mening usulimda qilamiz”, — degan u 2025-yil iyulida Oval kabinetida maslahatchilari bilan uchrashuvda.

“Gringo kelib, bizga hukmronlik qilmoqchi”

Oʻsha paytga kelib Tramp Maduroga oʻz shartlarini qoʻyib boʻlgan edi. May oyida u Venesuela prezidentiga mamlakatni tark etishni taklif qilgan — evaziga AQSH 2020-yilda qoʻyilgan sanksiyalar va narkotrafikda ayblovlarni bekor qilardi. AQSH Venesuelada oʻtish davri hukumati bilan hamkorlik qilmoqchi edi; WSJ manbalaridan biriga koʻra, oʻsha paytdayoq bu hukumatga vitse-prezident Delsi Rodriges rahbarlik qilishi mumkinligi muhokama qilingan.

Rodriges va uning akasi — amerikalik biznesmen oʻgʻirlab ketilganidan soʻng qamoqda halok boʻlgan marksist-partizan farzandlari, Maduroning sodiq ittifoqchilari hisoblanadi. Shunga qaramay, Rodriges iqtisodiy inqirozdan keyin Venesuela iqtisodiyotini qisman barqarorlashtira olgani uchun amerikalik amaldorlar eʼtiborini tortgan. Ular uni muzokara olib borish mumkin boʻlgan texnokrat sifatida koʻrishgan.

Biroq Maduro Trampning birinchi taklifini ham, keyingi barcha kelishuvlarni ham rad etdi. Shundan soʻng Oq uy bosimni kuchaytirishga kirishdi. 2025-yil avgustda AQSH Maduroni qoʻlga olishga yordam bergani uchun mukofotni 25 million dollardan 50 million dollarga oshirdi. Sentyabrda narkotrafikka aloqador deb gumon qilingan Venesuela kemalariga hujumlar boshlandi. Shu bilan bir vaqtda AQSH harbiy kemalari Venesuela sohillari yaqiniga joylashtirildi.

Oktyabrda Tramp Karakas bilan diplomatik aloqalarni toʻliq uzdi va Markaziy razvedka boshqarmasi (MRB)ning Venesuelada maxfiy operatsiyalar oʻtkazishiga ruxsat berdi.

Rasman Tramp maʼmuriyati bu bosim kampaniyasi rejim almashtirishga qaratilmaganini, balki AQSHga narkotik kontrabandasiga qarshi kurash ekanini aytgan. Ammo WSJ maʼlum qilishicha, 2025-yil yoz oxiridanoq Tramp maʼmuriyatining yuqori lavozimli aʼzolari Maduroni kuch bilan hokimiyatdan chetlatish variantlarini ishlab chiqishga kirishgan. Bu uchrashuvlarda Rubio, mudofaa vaziri Pit Xegset, MRB direktori Djon Retkliff va Qoʻshma shtab boshliqlari qoʻmitasi raisi Den Keyn ishtirok etgan.

AQSH razvedkasi Maduroning harakatlarini kuzatishni boshlagan, maxsus boʻlinmalar esa uni qoʻlga olish mashqlarini oʻtkazgan — hatto buning uchun Venesuela prezidenti uyining maketini ham qurishgan.

Maduro qanday qoʻlga olindi

Trampning birinchi muddatidagi bosimdan omon chiqqan Maduro tashqi jihatdan xotirjamlikni saqlashga harakat qilgan. U Rubioni Tramp nomini “qonga boʻyash”da ayblagan, Venesueladagi harbiy harakatlar AQSH prezidentini oʻzi orzu qilgan Tinchlik boʻyicha Nobel mukofotidan mahrum qilishi mumkinligiga ishora qilgan.

U venesueliklarni “gringo kelib, bizga hukmronlik qilmoqchi”, deb ishontirgan, AQSH bilan qarama-qarshilikni tabiiy resurslar uchun kurash sifatida talqin qilgan. Hatto “aqlsiz urushga yoʻq” degan soʻzlar bor qoʻshiq ostida raqs ham tushgan.

WSJ va The New York Times manbalariga koʻra, aynan shu raqslar Tramp va uning yordamchilarini ayniqsa gʻazablantirgan — ular Maduro tahdidlarni masxara qilyapti, deb hisoblashgan.

Noyabr oyida, AQSH va Venesuela oʻrtasida diplomatik aloqalar rasman uzilgan paytda, ikki mamlakat prezidentlari telefon orqali gaplashgan. WSJ maʼlum qilishicha, Tramp Maduro va uning yaqin atrofiga, agar u ixtiyoriy ravishda hokimiyatdan ketsa, amnistiya vaʼda qilgan; aks holda kuch ishlatish imkoniyatini koʻrib chiqishini aytgan.

Gazeta Maduro nima deb javob berganini aniqlolmagan. Ammo, koʻrinishidan, u yana rad etgan, chunki 23-dekabr kuni Tramp unga yana bir taklif yuborgan (NYTga koʻra, Maduroga Turkiyaga koʻchib oʻtish taklif qilingan). Maduro bu taklifni ham rad etgan — u soʻnggisi boʻlishini bilmagan holda.

3-yanvarga oʻtar kechasi Maduro AQSH maxsus boʻlinmalari tomonidan olib ketildi. 5-yanvar kuni u va rafiqasi Siliya Flores Nyu-Yorkdagi sud oldida narkotik jinoyatlar boʻyicha javob berdi. U oʻzini prezident, rafiqasi esa Venesuelaning birinchi xonimi deb atadi. Amalda esa Maduro oʻgʻirlab ketilganidan soʻng mamlakatning rasmiy rahbari vitse-prezident Rodriges, haqiqiy rahbari esa Tramp boʻlib qoldi.

“Gʻalati almashuv” — taʼsir hududlari haqida

Rossiya Tashqi ishlar vazirligi Maduro va uning rafiqasi qoʻlga olinishini Venesuelaga qarshi “qurolli tajovuz” va “mustaqil davlat suverenitetiga yoʻl qoʻyib boʻlmas tajovuz” deb atadi. Rossiyadagi Z-kanallar esa AQSH Karakasda Rossiya Kiyevda 2022-yil fevralda amalga oshirishni rejalashtirgan ssenariyni roʻyobga chiqardi, deb yozib, operatsiyani “etalonli SVO” deb atadi.

Ijtimoiy tarmoqlarda 2019-yil ham esga olindi. Oʻsha yili Oq uyning Rossiya boʻyicha yetakchi eksperti lavozimidan ketgan Fiona Xill Kongressda Moskva Venesuelani Ukrainaga “almashish” istagi haqida signallar berganini aytgan edi. Uning soʻzlariga koʻra, Tramp 2019-yil boshida Maduroni agʻdarishga uringan paytda, Rossiya Venesuelaga taxminan yuz nafar harbiy yuborgan va keyin matbuot orqali “Agar AQSH Ukrainadan chekinsa, biz Venesueladan chekinishimiz mumkin”, degan gʻoyani ilgari surgan.

Xill taʼkidlashicha, u Rossiyaga ulardan Maduroni qoʻllab-quvvatlashni toʻxtatishni talab qilish vazifasi bilan yuborilgan. Uning guvohliklaridan AQSH bunday “gʻalati almashuv”ga rozi boʻlgani kelib chiqmaydi. Ammo sharhlovchilar fikricha, Maduroning qoʻlga olinishi baribir Ukraina uchun yomon belgi: bu Tramp mintaqaviy taʼsir hududlarini qayta tiklayotganini va yoqmagan yetakchilarni kuch bilan almashtirishga tayyor ekanini koʻrsatadi.

Ukraina aynan shu ikki masalada Rossiya prezidenti Vladimir Putinga qarshi kurash olib bormoqda. Ammo Kiyev uchun Trampni ochiq tanqid qilish xavfli. Shu bois, ehtimol, Ukraina TIV Maduro agʻdarilishini umumiy soʻzlar bilan izohladi, Ukraina prezidenti esa hazil bilan cheklandi.