Кан Ялошан (Алп Арслон) ўзбек тарихшунослигида деярли номаълум ва махсус ўрганилмаган тарихий шахслардан бири ҳисобланади. Бироқ қатор хитой манбаларида бу шахс ҳақида муайян маълумотлар учрайди. Хитой тарихидаги энг қудратли салтанатлардан бири – Танг империясига қарши кураш олиб бориб, ҳарбий истеъдоди ва жасорати туфайли император даражасигача кўтарилган шахс замонавий адабиётда Ан Лушан номи билан тилга олинади. У дастлабки хитой манбаларида Кан Ялошан деб аталади.

Кан Ялошан исмидаги “Кан” нисбаси унинг Самарқанд билан боғлиқлигини англатади. Яна бир номи Ан Лушан хитойча “Ан” (тўлиқ шакли “Анго”) Бухорони билдиради. Демак, Кан Ялошан Хитойга Самарқанддан Бухоро орқали боргани ҳақида тахминлар мавжуд.

Хитой манбаларида Кан Ялошан Ху (қадимги хунлар) элининг вакили сифатида қайд этилган. У маҳаллий уруғлар иерархиясида ҳукмрон бўлган Ашина элидан кейин иккинчи ўринда турган Ашиде уруғига мансуб бўлган. Унинг онаси Кўк Тангри динининг шомони бўлган. Қадим замонларда юртимиз жангчилари хитой (хан), византия, форс, араб, рус ва рим қўшинларида ёлланма аскар сифатида хизмат қилиб, жанг санъатида катта шуҳрат қозонган. Ёй отиш, от устида чопиш ва кураш каби машқларда уларга тенг келадиган жангчиларни топиш осон бўлмаган.

Кан Ялошан ҳам Хитой қўшинида хизмат қилган давридаёқ жасорати ва маҳоратлилиги билан Танг императори Сюанзунгнинг (асли исми Ли Лунцзи, 685–762) эътиборини қозонади. Ҳарбий хизматдаги муваффақиятлари туфайли император уни аста-секин юқори лавозимларга кўтариб, генерал даражасигача етиб боради. Шу вақтдан бошлаб у Хитойда генерал Ан Лушан номи билан машҳур бўлади.

Генерал Кан Ялошан армиядаги 32 нафар (хитой) хан қўмондони ўрнига ўз юртдошларидан бўлган туркий жангчиларни қўмондонликка тайинлайди. Қисқа вақтда унинг қўшини кучли ва интизомли армияга айланади. Император Сюанзунг билан Кан Ялошан ўртасидаги муносабатлар ота-ўғилдек яқин эди. Жасур ва ишончли генерал саройдаги байрам ва маросимларда эркин қатнашар, императорнинг ёнида бемалол ўтирарди. У императорнинг гўзалликда тенгсиз бўлган машҳур канизаги Ян Юйхуанга (Ян Гуйфей) алоҳида ҳурмат кўрсатарди. Ян Юйхуан генералнинг жасорати ва қўрқмаслигидан таъсирланиб, унинг шахсига маҳлиё бўлади. Бу муносабатлар кейинчалик улар ўртасида муҳаббат пайдо бўлишига олиб келади.

Генерал Кан Ялошан қўшинини туркийларнинг турли кўчманчи қабилалари, хусусан, киданлар ва маҳаллий кўк турклар билан мустаҳкамлайди. Унинг кўрсатмасига кўра, суғд савдогарлари Хитойнинг турли ҳудудларидаги сиёсий вазият ҳақида разведка маълумотларини етказиб туришган. Саройдаги вазият ҳокимиятни эгаллаш учун қулай бўлган пайтда генерал ўз режасини амалга оширишга киришади.

755 йилда мамлакатдаги ижтимоий норозиликдан фойдаланган генерал Кан Ялошан исён кўтаради. Исёндан аввал у суюклиси Ян Юйхуанни бу ҳақда огоҳлантириб, императорни тахтдан ағдаргандан кейин уни империя маликаси қилишини ваъда қилади. Ян Юйхуан эса генералдан икки нарсани сўрайди: унинг маслаҳатчиси Ян Чжуанга ишонмаслик ва император Сюанзунгни тирик қолдириш.

Генерал Кан Ялошан бошчилигидаги 150 минглик қўшин пойтахт томон юриш бошлайди. Бу воқеа Танг империясида сиёсий инқирозни кучайтиради ва давлат парчалана бошлайди. Император бу исёнга жавобан генералнинг саройда бўлган севимли ўғлини қатл эттиради. Исённи бостириш учун иккита катта қўшин юборади. Бироқ Кан Ялошан қўшинлари бу армияларни тор-мор этади. У аввал Луоян шаҳрини эгаллайди, кейин эса пойтахт Чанъанга ғолиб сифатида кириб боради. Император аъёнлари билан пойтахтни тарк этиб қочишга мажбур бўлди. 756 йил 5 март куни Кан Ялошан янги давлат — Буюк Ян империяси ташкил этилганини эълон қилади. Император деб тан олинади.

Шундан сўнг Кан Ялошан қўшини билан Танг империяси армияси ўртасида яна бир неча ҳал қилувчи жанглар бўлиб ўтди. Шэньси вилоятидаги Чентао кўли атрофидаги жангда ҳам Кан Ялошан армияси устун келди. 756 йилнинг кузида унинг қўшини Хитойнинг йирик шаҳарларидан бири – Шэньсини ҳам эгаллади.

Бу орада тахтдан воз кечган император Сюанзунг Сичуан ҳудудида паноҳ топади. Унинг ўғли Сузунг эса уйғур ва тибет ҳукмдорлари билан иттифоқ тузишга ҳаракат қилади. Уйғур хоқони Элетмиш Билга қаған (Моюнчур, 747–759) Танг сулоласига ёрдам бериш учун муайян шартлар қўяди. Шартларга кўра, уйғурлар империя сиёсатида тенг ҳуқуққа эга бўлиши лозим эди. Бу шартлар қабул қилингач, уйғур – хитой иттифоқи шаклланади.

Уйғурлар Танг сулоласини сақлаб қолиш учун фаол кураш бошлайдилар. Улар исёнчиларга қарши юриш қилиб, аввал Кан Ялошан тарафида бўлган баъзи туркий қабилаларни ҳам мағлуб этадилар. Кан Ялошан эса ўз даврининг кучли стратегларидан бири эди. У ғалаба қозонишига ишонар, Танг империясининг заиф томонларини яхши биларди. Унинг фикрича, хитой армияси жангларда мустақил равишда катта ғалабалар қозонишга қодир эмас эди.

Бироқ воқеалар у айтганидек бўлмайди. 757 йил 30 январь куни кечаси Кан Ялошан хиёнат қурбонига айланади. Унинг яқин маслаҳатчиси Ян Чжуан ва тансоқчиси Ли Жуэр хиёнат қилиб, уни уйқусида ханжар билан ўлдиришади. Шу тариқа Танг империясини тиз чўктирган, янги салтанат барпо этган император Кан Ялошан ҳаётдан кўз юмади. Тарихдан маълумки, хитой армиясининг кўплаб ғалабаларида туркий қўшинлар муҳим ўрин тутган. Кан Ялошан каби тарихий шахсларнинг фаолиятини янада чуқур ўрганиш ва халққа кенг танитиш тарихшунослик олдида турган муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.

Эркин МУСУРМОНОВ,

Самарқанд давлат чет тиллар

институти профессори.